O'ZBEK TILIDA GENDER MASALASI: TILSHUNOSLIK NUQTAI NAZARIDAN

Аннотация

This article contains an analysis of the issue of gender in Uzbek from a linguistic point of view. The study focuses on the study of gender differences in Uzbek at the lexical, grammatical and discursive levels. The article discusses gender differences in the Uzbek language, the causes and consequences of their origin. It also shows the prospects for gender-specific linguistic research in Uzbek. Keywords: Uzbek language, gender, linguistics, lexicon, grammar, discourse Gender masalasi bugungi kunda dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi. Tilshunoslikda gender tushunchasi til va jinslar o'rtasidagi munosabatlarni o'rganishga qaratilgan [1]. O'zbek tili genderga oid xususiyatlarga ega bo'lib, ularning o'rganilishi tilshunoslikning muhim vazifalaridan biridir. O'zbek tilida gender masalasini o'rganish nafaqat tilshunoslik, balki ijtimoiy fanlar uchun ham katta ahamiyatga ega. Chunki til jamiyatning ko'zgusi bo'lib, unda sodir bo'layotgan o'zgarishlar va jarayonlar aks etadi. O'zbek tilida gender masalasini 64 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference o'rganish orqali ijtimoiy munosabatlardagi gender tengsizligi, stereotiplar va diskriminatsiya holatlarini aniqlash va bartaraf etish mumkin. USULLAR VA ADABIYOTLAR TAHLILI Tadqiqotda tavsifiy, qiyosiy va statistik tahlil usullaridan foydalanildi. O'zbek tilidagi gender masalasini o'rganish uchun turli sohalardagi adabiyotlar, jumladan, tilshunoslik, sotsiolingvistika, psixolingvistika va antropologiya sohasidagi manbalar tahlil qilindi [2, 3, 4]. NATIJALAR VA MUHOKAMA Tadqiqot natijalari shuni ko'rsatdiki, o'zbek tilida gender farqlari leksik, grammatik va diskurs darajalarida namoyon bo'ladi. Leksik darajada ayollar va erkaklar tomonidan ishlatiladigan so'zlar va iboralar farqlanishi aniqlandi. Masalan, ayollar ko'proq his-tuyg'ularni ifodalovchi so'zlarni ishlatishga moyil bo'lsa, erkaklar ko'proq jargon va vulgar so'zlarni qo'llashadi [5]. 1-jadval. Ayollar va erkaklar nutqida keng qo'llaniladigan ba'zi so'z va iboralar Ayollar nutqida Erkaklar nutqida Jonim Qo'ysang-chi Rahmat Mayli Marhamat Bo'pti Uzr Ko’rdim Azizim Uka Muallif tadqiqotlari asosida ishlab chiqildi. Leksik darajada ayollar va erkaklar tomonidan ishlatiladigan so'zlar va iboralar farqlanishi aniqlandi. Ayollar ko'proq his-tuyg'ularni ifodalovchi so'zlarni ishlatishga moyil bo'lsa, erkaklar ko'proq jargon va vulgar so'zlarni qo'llashadi. Masalan, ayollar "jonim", "rahmat", "marhamat", "uzr", "azizim" kabi so'zlarni ko'p ishlatsalar, erkaklar "qo'ysang-chi", "mayli", "bo'pti", "ko'rdim", "uka" kabi so'zlarni ko'proq qo'llashadi. Bundan tashqari, ayollar nutqida diminutiv (kichraytirish) shakllari, erkaklar nutqida esa augmentativ (kattalashtirish) shakllari ko'proq uchraydi. Masalan, ayollar "qizaloq", "yaxshigina", "ozgina" kabi so'zlarni ko'p ishlatsalar, erkaklar "katta", "zo'r", "bahaybat" kabi so'zlarni afzal ko'rishadi. Grammatik darajada fe'llarning qo'llanilishida gender farqlari kuzatildi. Ayollar ko'pincha o'tgan zamon fe'llarini ishlatsa, erkaklar hozirgi va kelasi zamon fe'llariga urg'u berishadi. Masalan, ayollar "bordim", "ko'rdim", "aytdim" 65 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference kabi o'tgan zamon fe'llarini ko'proq qo'llasalar, erkaklar "boraman", "ko'raman", "aytaman" kabi hozirgi zamon va "boraman", "ko'rarman", "aytarman" kabi kelasi zamon fe'llarini ishlatishga moyil. Bundan tashqari, ayollar nutqida kesim vazifasida sifatlar ko'proq ishlatilsa, erkaklar nutqida harakat fe'llari ustunlik qiladi. Masalan, ayollar "chiroyli", "shirinmisan", "yoqimlisan" kabi sifatlarni ko'proq ishlatsalar, erkaklar "bordi", "keldi", "qildi" kabi harakat fe'llarini afzal ko'rishadi. Diskurs darajasida ayollar va erkaklarning muloqot uslubi, mavzu tanlashi va kommunikativ strategiyalarida tafovutlar aniqlandi. Ayollar suhbatdoshini tinglab, uning his-tuyg'ularini tushunishga harakat qilsa, erkaklar o'z fikrlarini qat'iy ifoda etishga moyil. Ayollar ko'pincha suhbatni qo'llab-quvvatlash, hamkorlik qilish va murosaga kelish strategiyalaridan foydalansa, erkaklar raqobat, bahslashish va o'z fikrini o'tkazish kabi strategiyalarni qo'llashadi. Masalan, ayollar suhbat davomida "ha", "to'g'ri", "qoyil", "juda yaxshi" kabi qo'llab-quvvatlash so'zlarini ko'p ishlatsalar, erkaklar "yo'q", "noto'g'ri", "men bunday deb o'ylamayman" kabi qarama-qarshi fikrlarni bildiruvchi so'zlarni qo'llashadi. Shuningdek, ayollar suhbatda shaxsiy mavzular, his-tuyg'ular, munosabatlar haqida ko'proq gaplashishsa, erkaklar ko'pincha siyosat, sport, texnika kabi mavzularni yoqtirishadi. O'zbek tilidagi gender farqlarining kelib chiqishi jinslar o'rtasidagi ijtimoiy rollar va stereotiplar bilan bog'liq. Jamiyatda ayollar muloyim, hissiy va ehtiyotkor bo'lishi kutilsa, erkaklar kuchli, mard va beqiyos bo'lishi talab etiladi. Bu stereotiplar tilga ham o'z ta'sirini o'tkazadi. Masalan, ayollar nutqida ehtiyotkorlik, muloyimlik va xushmuomalalik kabi xusus