O‘ZBEKISTONNING NOAN’ANAVIY AGRORUDALARI VA ULARNING TUPROQ UNUMDORLIGINI SAQLASHDAGI O‘RNI

Аннотация

Ushbu maqolada O‘zbekistonning qishloq xo‘jaligi sohasida noan’anaviy agrorudalarning qo‘llanishi va ularning tuproq unumdorligini saqlashdagi o‘rni tahlil qilinadi. Noan’anaviy agrorudalar tuproqning ozuqaviy moddalarini oshirishga va barqaror qishloq xo‘jaligi rivojlanishiga hissa qo‘shishi mumkinligi ta’kidlanadi. Maqolada O‘zbekiston hududida mavjud bo‘lgan noan’anaviy agrorudalar turlari, ularning tuproq bilan o‘zaro ta’siri va ekologik afzalliklari ko‘rib chiqiladi. Shu bilan birga, ushbu minerallarni amaliy qo‘llash texnologiyalari va ularning uzoq muddatli ijobiy natijalari ham tahlil qilinadi. Maqola natijalariga ko‘ra, noan’anaviy agrorudalarni qo‘llash qishloq xo‘jaligida tuproq unumdorligini oshirishning samarali usullaridan biri ekanligi ko‘rsatiladi. Kalit so‘zlar: noan’anaviy agrorudalar, tuproq unumdorligi, O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi, ekologik barqarorlik, ozuqaviy moddalar, tuproqni yaxshilash, agrorudalarni qo‘llash texnologiyalari, qishloq xo‘jaligi rivojlanishi, tuproq unumdorligini saqlash, mineral o‘g‘itlar. O‘zbekiston agrar sektori mamlakat iqtisodiyotida muhim rol o‘ynaydi. Ammo so‘nggi yillarda qishloq xo‘jaligi uchun zarur bo‘lgan tuproq unumdorligining pasayishi jiddiy muammo bo‘lib kelmoqda. Tuproq unumdorligini saqlash va oshirish uchun samarali yechimlardan biri sifatida noan’anaviy agrorudalar qo‘llanilmoqda. Ushbu mineral resurslar qishloq xo‘jaligida foydalaniladigan an’anaviy o‘g‘itlardan farqli o‘laroq, ekologik xavfsiz va uzoq muddatli ta’sirga ega. Noan’anaviy agrorudalar tuproqning fizik- kimyoviy xususiyatlarini yaxshilash orqali o‘simliklarning samarali o‘sishini ta’minlaydi. O‘zbekistonda ushbu rudalarning mavjudligi va ularni qo‘llash texnologiyalari mamlakat tuproq unumdorligini tiklashda katta ahamiyatga ega bo‘lib, barqaror qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga zamin yaratadi [2, 45-50]. Noan’anaviy agrorudalar O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida tuproq unumdorligini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Ular tuproqning kimyoviy va fizik xususiyatlarini yaxshilashda, ozuqa moddalarining saqlanishi va yetkazib berilishida, shuningdek, ekologik barqarorlikni ta'minlashda keng qo‘llaniladi. Fosforitlar – Fosfor elementining asosiy manbai bo‘lib, o‘simliklar o‘sishi va ildiz tizimining mustahkam bo‘lishi uchun zarurdir. Fosforning yetishmovchiligi 56 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ko‘pincha tuproq unumdorligini pasaytiradi, fosforitlar esa tuproqni bu modda bilan boyitadi va hosildorlikni oshiradi. Bentonit – Tuproqning suv saqlash va ozuqa moddalarini tutib qolish qobiliyatini oshiradi. Bentonit tarkibidagi loy minerallari tuproqni bo‘shashmasidan saqlaydi va tuproq strukturasini yaxshilaydi. Bu esa qurg‘oqchilik sharoitida tuproq unumdorligini saqlab turishga yordam beradi. Dolomit – Tuproqning pH darajasini neytrallashtiradi va uni kalsiy va magniy bilan boyitadi. Tuproqning kislotaligi ko‘p bo‘lsa, o‘simliklarning oziqlanishi qiyinlashadi. Dolomit bu muammoni hal qiladi, tuproq unumdorligini oshiradi va o‘simliklarning o‘sishi uchun qulay sharoit yaratadi. Zeolitlar – Zeolitlar o‘zining ion almashinuv qobiliyati bilan mashhur bo‘lib, tuproqdagi ozuqa moddalarini saqlash va asta-sekin o‘simliklarga yetkazib berishga yordam beradi. Bu tuproq unumdorligini uzoq muddatli saqlashda foydali [4, 32-37]. Gips – Sho‘rlangan tuproqlarda o‘simliklarning o‘sishini yaxshilash va tuproqni tuzdan tozalashda muhim ahamiyatga ega. Gips tuproq tuzilmasini yaxshilaydi va tuproqni sho‘r bosishidan himoya qiladi, bu esa tuproq unumdorligini saqlash uchun muhimdir. Perlit – Tuproqni yengillashtiradi va uni shamollatishga yordam beradi. Perlitning tuproqdagi kislorod miqdorini oshirishi o‘simliklarning ildiz tizimini yaxshilaydi va tuproq unumdorligini oshiradi. Humusli slanetslar – Tuproqni organik moddalar bilan boyitadi, bu esa o‘simliklarning o‘sishini yaxshilashda va tuproq unumdorligini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Ushbu minerallar qishloq xo‘jaligi sohasida samarali qo‘llanilib, tuproq unumdorligini oshirish va qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini ko‘tarishda katta ahamiyat kasb etadi. Noan’anaviy agrorudalar tuproqni faqatgina ozuqa moddalar bilan boyitish emas, balki uning umumiy ekologik barqarorligini ham ta’minlaydi. O‘zbekistonning turli hududlarida noan’anaviy agrorudalar tuproq unumdorligini oshirish va ekologik barqarorlikni ta’minlash uchun amalda qo‘llanilmoqda. Bu rudalar an’anaviy mineral o‘g‘itlarga qo‘shimcha bo‘lib, tuproqni boyitishning innovatsion usullaridan biri hisoblanadi. O‘zbekistondagi misollar bu rudalarning qishloq xo‘jaligidagi o‘ziga xosligini namoyon etadi. Qoraqalpog‘istonning Ustyurt platosida joylashgan fosforit konlari qishloq xo‘jaligi yerlarini fosfor bilan boyitish uchun foydalaniladi. Tuproqdagi fosfor yetishmovchiligi hosildorlikka salbiy ta’sir qiladi, fosforitlardan foydalangan holda bu muammo bartaraf etiladi. Ushbu fosforitlarning o‘g‘it sifatida qo‘llanilishi hosildorlikni 10–15% oshirishga yordam