ҚИШЛОҚ ХЎЖАЛИГИНИ КОЛЛЕКТИВЛАШТИРИШ ЖАРАЁНИДА ДЕҲҚОН ХЎЖАЛИКЛАРИНИНГ ҚАТАҒОН ҚИЛИНИШИ ТАРИХШУНОСЛИГИ

Аннотация

Ушбу мақолада Ўзбекистонда қишлоқ хўжалигини ёппасига коллективлаштириш даврида совет ҳокимиятининг деҳқон хўжаликларини қатағон қилиш сиёсати тарихшунослиги ўрганилган. Мавзуга оид илмий адабиётлар даврлар бўйича гуруҳлаштирилган ва таҳлил этилган. Калит сўзлар: совет тузуми, қишлоқ хўжалиги, коллективлаштириш, қулоқ қилиш, қатағон сиёсати, “учлик”, ОГПУ, колхоз, қишлоқ хўжалик артели. Аннотация. В данной статье рассматривается историография репрессивной политики советского правительства крестьянских хозяйств в период сплошной коллективизации сельского хозяйства Узбекистана. Научная литература по теме сгруппирована и проанализирована по периодам. Ключевые слова: советский строй, сельское хозяйство, коллективизация, раскулачивание, репрессивная политика, «тройка», ОГПУ, колхоз, сельскохозяйственная артель. Annotation. This article examines the historiography of the repressive policy of the Soviet government on peasant farms during the period of complete collectivization of agriculture in Uzbekistan. Scientific literature on the topic is grouped and analyzed by periods. Key words: Soviet system, agriculture, collectivization, dispossession, repressive policy, "troika", OGPU, collective farm, agricultural artel. Мустақиллик йилларида Ўзбекистонда совет ҳокимияти даври тарихини холисона ва ҳаққоний ўрганиш, ёритиш борасида муайян ишлар амалга оширилди. Айниқса, совет даврида қишлоқ хўжалигини ёппасига коллективлаштириш сиёсати ва бу жараёндаги деҳқон хўжаликларига нисбатан қўлланган қатағон сиёсатининг турли жиҳатларини ўрганиш бугунги кунда ўзига хос долзарблик касб этмоқда. Ушуб муаммонинг тарихшунослик масаласи ҳақида сўз юритганда, бу мавзуга доир мавжуд илмий адабиётларни иккита гуруҳга бўлган ҳолда ўрганиш мумкин: 34 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference 1. Совет даврида яратилган илмий асарлар. 2. Мустақиллик йилларида яратилган монографиялар ва тадқиқот асарлари. Биринчи гуруҳга мансуб асарларнинг барчаси совет даври андозалари асосида, синфийлик назарияси бўйича яъни, коммунистик мафкура ғояси руҳида яратилган[1, 2, 3, 4, 5]. Шу сабабли ҳам тадқиқотчилар масаланинг барча мураккабликларини тўла очиб бера олмаганлар, манбаларга танқидий баҳо бера олмаганлар. Кўплаб ҳаққоний далиллардан четлаб ўтилган, коллективлаштиришнинг салбий жиҳатлари атайлаб яшириб кетилган. Мазкур асарларда тарихий воқелик тўла ва ҳаққоний акс эттирилмаган, воқеа-ҳодисалар ўта сиёсийлаштирилиб кўрсатилган. Совет ҳокимияти йилларида бевосита қулоқларни синф сифатида тугатиш масаласига бағишланган бир қатор тадқиқот ишлари ҳам яратилдики, уларда “қулоқларни синф сифатида тугатиш” жараёнидаги совет жазо органлари фаолияти кўкка кўтариб мақталган. Қишлоқдаги йирик ер эгалари ва бадавлат, ўзига тўқ хўжаликларнинг тугатилиши, мол-мулкларининг мусодара қилиниши “феодал қолдиқларнинг йўқ қилиниши”, “социалистик тузумнинг ғалабаси” сифатида баҳоланган [6, 7, 8]. Аслида қизил империя ҳукмронлиги даврида “қулоқ”, “муштумзўр”, “қишлоқ буржуазияси”, “аксилинқилобчи”, “халқ душмани”, “колхоз душмани”, “ёт унсур”, “капиталистик унсур” каби ҳақоратомуз номлар билан аталган қишлоқ аҳолисининг вакилларига, умуман, қишлоқ оммасига нисбатан расман геноцид қўлланилган эди. Тарихимиздаги бундай аламли, армонли саҳифасини, ҳақиқий аҳволни ёзишнинг имкони бўлмаганди. Бундай ҳаққоний тарихни яратиш комфирқа ва советлар учсун керак эмасди. Аксинча режим тарихни соҳталаштиришни, бузиб талқин қилишни хоҳларди. Имкон қадар ўзининг халққа қарши қаратилган сиёсати, амалиётини халқдан яширишга ёки уни сохталаштириб, тарғиб қилишга уринган эди. Тадқиқотчилар замона зайли, ҳукмрон мафкура босими билан Ўзбекистондаги, умуман, бутун собиқ СССРдаги аграр ўзгаришларни, коллективлаштириш, қулоқ қилиш, қулоқ оилаларини сургун қилиш жараёни ва улардаги хунрезликлар моҳиятини тўла очиб бера олмаганлар, манбаларга танқидий ёндошмаганлар. Воқеликни чинакам акс эттирувчи ҳужжатлар махфийлик тамғаси билан сақланаётганлиги боис, ҳақиқий далилларни четлаб 35 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ўтишга, барча воқеа-ходисаларни ижобий баҳолашга, салбий жараёнларни атайин тушириб қолдиришга мажбур бўлганлар. 1980 йилларнинг иккинчи ярмида совет давлатида бошланган “қайта қуриш” йилларида, кейинчалик СССР парчаланиб, мустақил давлатларнинг ташкил топганидан кейин тарихга бўлган муносабат тубдан ўзгарди. Тарихий жараёнларни тадқиқ этиш, ўрганишдаги синфийлик, партиявийлик каби мафкуравий тамойиллардан воз кечилди. Мустақиллик йилларида совет даври тарихини тамоман янгича талқинда тадқиқ этиш, тарихимиз қандай кечган бўлса, шундайлигича ўрганишга киришилди. Советлар ҳукмронлиги даврида сохталаштирилган, яшириб кетилган воқеа-ходисаларни ҳаққоний ўрганишга шароит вужудга келди. Хусусан, 1930-1932 йилларда амалга оширилган қишлоқ хўжалигини коллективлаштириш, қулоқлаштириш билан билан боғлиқ фожиалар тадқиқотчилар томонидан ҳақиқий манбаларга таянилиб ўрганила бошланди. Қулоқ оилаларининг сургун қилиниш