O’ZBEK TILI VA INGLIZ TILLARIDA FALSAFIY TERMINLARNING TARKIBI

Аннотация

This article examines the components of philosophical terms in Uzbek and English and examines the linguistic subtleties that define these complex expressions. The composition of philosophical terms in Uzbek and English languages is studied in the research, and a comparative approach is used. Through clear analysis and illustration, the study provides a nuanced understanding of how cultural, historical, and linguistic factors shape the formation and interpretation of philosophical concepts. The article examines specific examples of philosophical terms in the Uzbek context, reveals their layers, and reveals the cultural and linguistic influences that serve their meaning. Keywords: philosophical terms, structural analysis of terms, philosophical terms in Uzbek and English. Falsafiy atamalarning tarkibiy qismlarini o'rganish bir necha sabablarga ko'ra muhim ahamiyatga ega. 130 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Birinchidan, ushbu atamalarning tarkibiy elementlarini tushunish murakkab falsafiy g'oyalarni ifodalovchi lingvistik arxitektura haqida bizga asosiy tushunchalarni beradi. Olim va faylasuflar atamalarning tuzilishini ajratish va tahlil qilish orqali ma'lum bir til, xoh ingliz, xoh o'zbek tillari doirasida bo'lsin tushunchalar qanday shakllantirilishi, ifodalanishi va bog'lanishi haqida chuqurroq tushunchaga ega bo'ladilar. Ikkinchidan, bunday tadqiqotlar falsafiy nutqda muloqotning aniqligiga hissa qo'shadi. Falsafiy g'oyalarning nozik tabiati ko'pincha aniq va to'g'ri ifodalashni talab qiladi. Terminlarning qurilish komponentlarini tahlil qilish bir- biriga yaqin tushunchalar orasidagi nozik farqlarni aniqlashga yordam beradi, olimlar o'z g'oyalarini ravshanlik bilan etkazishlarini ta'minlaydi va yuzaga kelishi mumkin bo'lgan tushunmovchiliklarning oldini oladi. Masalan, " nisbiylik" yoki "egoizm" kabi atamalarni yaratadigan o'ziga xos morfologik o'zgarishlar yoki kombinatsiyalarni anglash va tushunish, murakkab falsafiy pozitsiyalarni aniqroq etkazish imkonini beradi. Uchinchidan, falsafiy atamalarning tarkibiy elementlarini o'rganish g'oyalar va falsafiy paradigmalar evolyutsiyasining tarixiy bayonini yoritib beradi. Til dinamik va madaniy hamda intellektual o'zgarishlarni aks ettirganligi sababli, atamalarning rivojlanishini kuzatish vaqt o'tishi bilan o'zgaruvchan falsafiy manzara haqida tushuncha beradi. Turli davrlar va til an'analari o'rtasidagi qiyosiy va qarama-qarshi tahlillar falsafiy tafakkurdagi o'zgarishlarni, yot tushunchalarning qabul qilinishini va yangi g'oyalarning paydo bo'lishini ochib berishi mumkin. Bundan tashqari, ingliz va o'zbek kabi tillardagi falsafiy atamalarning tarkibiy qismlarini qiyosiy tahlil qilish madaniyatlararo muloqotlarni ham osonlashtiradi. U olimlarga umumiy tushunchalarni, tilshunoslik manbalarini va falsafiy asoslarni aniqlash imkonini beradi, turli til va madaniy kontekstlarda falsafiy fikrning o'zaro bog'liqligini chuqurroq tushunishga yordam beradi. Ushbu qiyosiy yondashuv yanada keng qamrovli va global ma'lumotga ega falsafiy nutqqa hissa qo'shgan. O'zbek falsafiy terminlar bazasida qo'shma so'z shaklidagi termin birikmalar uchraydi. Ular asosan OT + OT shaklidagi qolib asosida qurilgan bo'lib, ikki bir xil qiymatga ega bo'lgan tushunchalarni bir-biriga solishtiradi yoki bir-biriga qarama-qarshi qo'yadi. Bularga misol qilib, zamon va makon, internalizm va eksternalizm, analiz va sintez kabi terminlarni keltirish mumkin. Bu qo'shma terminlar, asosan, ingliz tilidan qalqalash orqali yoki so'zma-so'z 131 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference tarjima qilish orqali yasalib, o'zbek tili terminologiyasining boyishiga xizmat qiladi: time and place, internalism and externalism, analysis and synthesis kabi. O’zbek tilida tarkibiy jihatdan umumiy ko'rinishga ega bo'lgan birikmali terminlarning bir qancha qoliplari ko'p uchraydi. Bularga: 1. OT+OT: Baden maktabi, predikat belgisi, sartarosh paradoksi, vatan ravnaqi, vijdon erkinligi va hokazo. 2. SIFAT+OT: badiiy empatiya, deduktiv fikr, dunyoviy jon, estetik did, fundamentalistik eksternalizm, geografik determinism, gipotetik mulohaza, ilohiy nazariya, kategorik imperativ, milliy ong, ontologik argument. 3. FE'L+OT: bilish nazariyasi, bilish usuli, ideallashtirilgan obyekt. 4. SIFAT+OT+OT: millatlararo muloqot madaniyati, moddiy ekvivalentlik qonuni, moddiy ta 'sir qonuni, qadimgi xitoy falsafasi, yetarli asos qonuni. Ingliz tilidagi ko'p komponenli terminlar asosan tarkibiga ko'ra quydagi bir qancha guruhlarga bo'linishini tahlilimiz davomida guvohi bo'ldik: 1. N+N: axiology, copyright, psychologism, slingshot, structure-description, thing-word, topic-neutral; 2. Adj+N: aesthetic appropriation, aesthetic empathy, basic action, dynamic logic, ethical compliance, existential quantification, false dilemma, free will, implicit bias, modal logic, natural deduction, personal identity, possible worlds. 3. Adj+N+N: divine command theory, e