TEMIR YO‘L TRANSPORTIDA YUK POYEZDLARINI TUZISH REJASI BAJARILISHIGA TA’SIR KO‘RSATUVCHI OMILLAR

Аннотация

Poyezdlar tuzishni samarali rejalashtirish, temir yo‘l transporti ishini ratsional tashkil etishda muhim rol o‘ynaydi. Transport sohasidagi tobora ortib borayotgan talablarga javob berish va ekspluatatsiya samaradorligini ta’minlash maqsadida poyezdlar tuzish rejasini o‘rganish dolzarbligini ko‘rsatadi. Ushbu ishda poyezdlar tuzish rejasining ahamiyati tadqiq etildi va unga ta‘sir qiluvchi omillar o‘rganildi. Kalit so‘zlar: poyezdlar tuzish rejasi, vagon oqimlari, harakat tarkibi, temir yo‘l infratuzilmasi, yuk oqimlari, omil. So‘nggi yillarda temir yo‘l transporti sezilarli o‘sishga guvoh bo‘lib, poyezdlarni tuzish rejasini yaxshilash zarurligini ta‘kidlamoqda. Uning asosiy maqsadi yuk ko‘tarish qobiliyatidan maksimal darajada foydalanish, energiya sarfini minimallashtirish, poyezdlarni grafikda kesishishlarni kamaytirish va umumiy tezkor samaradorlikni oshirishdir. Ushbu maqsadlarga erishish yuk va vagonlarga bo‘lgan talab qonuniyatlari, yuk turlari, ishga shay infratuzilmalarning mavjudligi va operatsion cheklovlar kabi turli omillarni hisobga olgan holda tizimli yondashuvni talab qiladi. Bunda temir yo‘l transportida vagon oqimlarini samarali tashkil etish va ulardan stansiyalarda poyezdlarni shakllantirish dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Temir yo‘l transportiga bo‘lgan talabni tushunish poyezdlarni tuzish samarali rejalashtirish uchun juda muhimdir. Tarixiy ma‘lumotlarni tahlil qilish va kelajakdagi talabni prognoz qilish poyezd tarkiblarining kerakli sonini, undagi vagonlarning joylashuvini va xizmat ko‘rsatish chastotasini aniqlashga yordam beradi. Temir yo‘l tarmog‘idagi yo‘llarning bardoshliligi, shu jumladan strelkali o‘tkazgichlar, yer polotnosi va ballast qatlami poyezdlar tuzish rejasiga ta‘sir qiladi. Rejalashtirish usullari infratuzilma cheklovlarini, masalan, uzunlik va 30 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference og‘irlik cheklovlari, yer polotnosi imkoniyatlari va mavjud texnik xizmat ko‘rsatish ob‘ektlarini (depolar joylashuvi) ko‘rib chiqilishi kerak. Poyezdlar tuzish rejasi temir yo‘l operatsiyalarida samaradorlik, xavfsizlik va tashish tannarxini optimallashtirish uchun temir yo‘l yo‘llarining strategik tartibini o‘z ichiga oladi. Ushbu rejalashtirish jarayoniga bir nechta omillar ta‘sir qiladi (1-расм): ˗ yuk turi va hajmi. Turli xil yuk turlari aniq ishlov berish va saqlash sharoitlarini talab qiladi. Misol uchun, xavfli yuklar muayyan xavfsizlik choralarini talab qilishi mumkin, tez buziluvchan yuklar esa maxsus sovutish uskunalari bilan jihozlangan vagonlar talab qilishi mumkin. Yukning hajmi va xususiyatlari temir yo‘l vagoni tarkibi va tartibiga ta‘sir qiladi. ˗ yetib borish manzili va marshrut yo‘nalishi. Poyezdning boradigan joyi va u bosib o‘tadigan yo‘nalish poyezd uzunligi, tezligi va maxsus jihozlangan vagonlar yoki infratuzilmaga bo‘lgan ehtiyoj kabi omillarni belgilaydi. ˗ infratuzilma cheklovlari. Temir yo‘l infratuzilmasi, masalan, yo‘l sxemalari, relyef va nishablik, poyezd tuzishda ma‘lum cheklovlar qo‘yadi. Rejalashtirish harakat xavfsizligi va barqaror operatsiyalarni ta‘minlash uchun ushbu cheklovlarni ko‘rib chiqishi kerak. ˗ texnika va uskunalar mavjudligi. Lokomotivlar, universal va maxsus vagonlarning mavjudligi poyezdlar tuzish rejasiga ta‘sir qiladi. Uskunalardan foydalanishni optimallashtirish va nosozliklarda bartaraf qilish vaqtini kamaytirish muhim masalalardir. ˗ me‘yoriy talablar va cheklovlar. Harakat xavfsizligini ta‘minlash, vazn cheklovlari (minimal vazn normasi hamda vagonlarning yuk ko‘tara olish qobiliyati), me‘yoriy hujatlarga mos keluvchi operatsion ketma-ket vazifalar bajarilishi poyezdlar tuzish rejasiga ta‘sir qiladi. ˗ intermodal tashish va transportdagi bog‘lanishlar. Intermodal tashish bilan bog‘liq bo‘lgan poyezdlar uchun (masalan, temir yo‘l va yuk mashinalari o‘rtasida konteynerlani yuklash va tushirish), transport ta‘sirining boshqa usullari bilan muvofiqlashtirish poyezdlar tuzishni rejalashtirish. ˗ mijozlar talablari va xizmat ko‘rsatish darajalari. Mijozlarning o‘z vaqtida yetkazib berish va xizmat ko‘rsatish ehtiyojiga bo‘lgan talablarini qondirish poyezdlar tuzish rejasiga ta‘sir qiladi. Talabning o‘zgarishini joylashtirish uchun moslashuvchanlik zarur. ˗ xarajatlar hisobi. Operatsion xarajatlarni, shu jumladan yoqilg‘i, mehnat va texnik xizmatni, daromadni ishlab chiqarish bilan muvozanatlash poyezd tarkibi va undagi vagonlar joylashuvi bo‘yicha qarorlarni qabul qiladi. 31 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ˗ atrof-muhit omillari. Chiqindilarni kamaytirish maqsadlari va energiya samaradorligi kabi atrof-muhitga e‘tibor berish, poyezd shakllanishini rejalashtirishga tobora ko‘proq ta‘sir ko‘rsatish, yashil texnologiyalar va amaliyotlarni qabul qilishga olib keladi. ˗ texnologik yutuqlar. Poyezdlarni boshqarish, signalizatsiya hamda aloqa tizimlaridagi innovatsiyalar, joriy va navbatdan tashqari texnik ta‘mirlash (texnik ko‘riklar) orqali poye