КОНСТИТУЦИЯНИНГ ДАВЛАТ ВА ЖАМИЯТ ҲАЁТИДАГИ ЎРНИ

Аннотация

This article analyzes the essence, significance, and role of the Constitution in society. The main functions, historical development, and types of constitutions are examined. The article highlights the role of the Constitution as the foundation of the rule of law, a guarantee of social stability, and a symbol of national unity. Additionally, the importance of the Constitution in the development of the state and society is emphasized. The practical significance of constitutional norms is demonstrated through the example of Article 13 of the Constitution of the Republic of Uzbekistan. Keywords Constitution, fundamental law, rule of law, human rights, state structure, social contract, political stability, Constitution of Uzbekistan Кириш Давлатнинг бош қонуни бўлган Конституция ҳуқуқий тизимнинг пойдевори ва энг муҳим манбаси саналади. У мамлакатнинг барча соҳаларига ўз таъсирини ўтказувчи асосий ҳужжатдир. Конституция давлат қурилиши ва бошқарувини белгилаш билан бирга, аҳолининг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилади ҳамда жамиятнинг ижтимоий-сиёсий ҳаётини мувофиқлаштириб туради. 36 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Конституция, давлатнинг бош қонуни сифатида, кўплаб муҳим вазифаларни ўз зиммасига олади. У ҳуқуқий тизимнинг энг юксак босқичида турган ҳолда, барча қонун ва ҳуқуқий ҳужжатларнинг асосини ташкил этади. Шунингдек, Конституция фуқароларнинг асосий ҳуқуқ ва эркинликларини белгилаб, уларни кафолатлаш орқали инсон ҳуқуқларини олий қадрият даражасига кўтаради. Бундан ташқари, Конституция давлат бошқарув шаклини, давлат органларининг тузилиши ва ваколатларини аниқлайди. Бу давлат ҳокимиятининг тақсимланиши ва мувозанатини таъминлайди. Конституция жамиятнинг турли қатламлари ўртасидаги ижтимоий шартнома вазифасини бажаради, жамиятнинг умумий қадриятлари ва мақсадларини ифодалайди. Шу билан бирга, у сиёсий тизимнинг асосий қоидаларини белгилайди, бу эса сиёсий барқарорликни таъминлашга ёрдам беради. Айтиш жоизки, Конституциянинг ғояси узоқ тарихга эга. Қадимги Юнонистон ва Рим даврида ҳам давлат тузилиши ва фуқароларнинг ҳуқуқларини белгиловчи ҳужжатлар мавжуд бўлган. Аммо замонавий маънодаги конституциялар XVIII асрнинг охири - XIX асрнинг бошларида пайдо бўла бошлади. 1787 йилда қабул қилинган АҚШ Конституцияси дунёдаги энг қадимги амалдаги ёзма конституция ҳисобланади. У кўплаб мамлакатлар учун намуна бўлиб хизмат қилди. Француз инқилоби даврида қабул қилинган 1791 йилги Франция Конституцияси ҳам муҳим тарихий аҳамиятга эга бўлди. У инсон ва фуқаро ҳуқуқлари декларациясини ўз ичига олган эди. XX асрда конституциявий ривожланиш янги босқичга кўтарилди. Кўплаб мамлакатлар мустақилликка эришгач, ўз конституцияларини қабул қилдилар. Бу жараён айниқса Иккинчи жаҳон урушидан кейин фаоллашди. Таъкидлаш керакки, конституциялар бир неча турга бўлинади: Ёзма ва ёзилмаган конституциялар: Кўпчилик мамлакатларда конституция ягона ёзма ҳужжат кўринишида бўлади. Аммо айрим мамлакатларда (масалан, Буюк Британияда) конституция бир неча ҳужжатлар ва анъаналар йиғиндисидан иборат. Қаттиқ ва юмшоқ конституциялар: Қаттиқ конституцияларга ўзгартириш киритиш махсус мураккаб тартибни талаб қилади. Юмшоқ конституцияларга эса оддий қонунлар каби ўзгартириш киритиш мумкин. 37 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Доимий ва муваққат конституциялар: Доимий конституциялар амал қилиш муддати чекланмаган бўлади. Муваққат конституциялар эса маълум бир давр учун қабул қилинади. Таъкидлаш керакки, янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси 2023 йил 30 апрель куни ўтказилган Ўзбекистон Республикаси референдумида умумхалқ овоз бериш орқали қабул қилиниб, 1 майдан кучга кирди. У 6 бўлим, 27 боб ва 155 та моддадан иборат. Конституция жамият ҳаётида муҳим рол ўйнайди. У ҳуқуқий давлат қуришнинг асосий шарти ҳисобланади, давлат ҳокимиятини чеклайди ва фуқароларнинг ҳуқуқларини кафолатлайди. Конституция жамиятнинг турли қатламлари манфаатларини мувозанатлаштиради, бу эса ижтимоий барқарорликни таъминлайди. Шу билан бирга, Конституция миллий бирликнинг рамзи сифатида хизмат қилади, чунки у жамиятнинг умумий қадриятлари ва мақсадларини ифодалайди. У мамлакатнинг узоқ муддатли ривожланиш йўналишини белгилайди ва халқаро майдондаги позициясини шакллантиради. Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 13-моддаси давлатнинг демократик моҳиятини акс эттиради. Ушбу модда қуйидагича: "Ўзбекистон Республикасида демократия умуминсоний принципларга асосланади, уларга кўра инсон, унинг ҳаёти, эркинлиги, шаъни, қадр- қиммати ва бошқа дахлсиз ҳуқуқлари олий қадрият ҳисобланади. Демократик ҳуқуқ ва эркинликлар Конституция ва қонунлар билан ҳимоя қилинади." Бу модда Ўзбекистон Конституциясининг инсон ҳуқуқлари ва эркинликларига бўлган юқори эътиборини кўрсатади. У Ўзбекистон демокрациясининг умуминсоний принципларга асосланганлигини таъкидлайди, бу эса мамлакатнинг халқаро ҳуқуқ нормалари ва умумэътироф этилган демократик қадриятларга содиқлигини намоён этади