МАМЛАКАТИМИЗ ХУДУДИДА ҲУҚУҚБУЗАРЛИКЛАР ПРОФИЛАКТИКАСИ ҲАҚИДАГИ ИЛК ТАЪЛИМОТЛАРНИНГ ШАКЛЛАНИШИ

Аннотация

Мазкур мақолада қадимги даврларда ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тўғрисидаги илк таълимотлар, содир этилган ҳуқуқбузарликларга нисбатан жазо ва унинг миқдори, ҳуқуқбузарликлар профилактикаси чора-тадбирлари тўғрисида фикрлар илгари сурилган. Калит сўзлар: Ҳуқуқбузарлик, профилактика, чора-тадбир, Зардуштийлик, таълимот, Марказий Осиё, Совет иттифоқи. Ўзбекистонда ҳуқуқбузарликларнинг илк таълимотлари тарихий равишда қадимги даврларга бориб тақалади. Миллий ҳуқуқий тизимнинг ривожланишида Шарқий Ислом маданиятининг ва Марказий Осиё ҳудудларининг ҳуқуқий мероси катта рол ўйнаган. Айниқса, давлат ҳуқуқи, жиноят ҳуқуқи ва фуқаролик ҳуқуқи масалалари бўйича бир қатор тарихий манбалар мавжуд. Қадимги даврда Ўзбекистон ҳудуди Зардуштлик диний ва ҳуқуқий таълимотлари билан ажралиб турарди. Зардуштийликда жиноятлар ва уларга бериладиган жазо тизими мавжуд бўлиб, айниқса, ахлоқий ва диний қонунлар бўйича қатъий қоида ва тартиблар ўрнатилган, лекин бу тизим кўпроқ диний қонунларга асосланган бўлган. Ислом даврида, яъни VII асрдан бошлаб, Ўзбекистон ҳудуди, хусусан, Самарқанд ва Бухоро марказларида, ислом ҳуқуқи (шариат) татбиқ қилинган. Бу даврда ҳуқуқбузарликлар, жиноят ва фуқаролик масалалари ҳақида кўплаб ҳуқуқий таълимотлар шаклланган. Бухорода машҳур илмий марказлар, масалан, Бухоро мадрасалари, ҳуқуқий таълимотларни ўргатиш ва тадқиқ қилиш учун асос бўлган. Хоразмшоҳлар давлатида (XII–XIII асрлар) ҳуқуқбузарликлар ва жазо тизими ўзига хос хусусиятларга эга эди. Бу даврда Хоразмда ислом ҳуқуқи ва маҳаллий қонунлар аралашиб, ўзига хос ҳуқуқий тизим шаклланган. Тимурийлар даврида, айниқса, Амир Темур даврида, ҳуқуқбузарликлар ва уларга нисбатан жазолар тизими янада ривожланган. Бу даврда ҳуқуқий 30 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference ва адлия тизими давлатнинг асосий пилларларидан бирига айланган. Тимурликлар даврида жиноят ва фуқаролик ҳуқуқи, шунингдек, мулк ҳуқуқи соҳаларида тартиб ўрнатилган. Совет Иттифоқи даврида, Ўзбекистон ҳудудида ҳам умумий совет ҳуқуқи тизими кучга кирди. Совет даврида ҳуқуқбузарликлар ва жиноятларни жазолаш учун қатъий қоидалар белгиланган бўлиб, бироқ бу тизимнинг ба'зи жиҳатлари одам ҳуқуқларига зиддиятларни ҳам юзага келтирди. Шу тариқа, Ўзбекистонда ҳуқуқбузарликларнинг илк талимотлари, асосан, диний ва тарихий ҳуқуқий анъаналарга асосланган бўлиб, кейинчалик Ислом, Хоразмшоҳлар ва Тимуридлар даврида ривожланиб, Совет даврида амалиётга киритилган. Жиноятларнинг олдини олиш самарадорлигини янада ошириш орқали жиноятчилик даражасини имкон қадар энг кичик миқдоргача камайтиришга қаратилган билимларни яратиш ва уларни амалиётга татбиқ этилишини назарда тутади. Тарихий-ҳуқуқий адабиётларнинг таҳлилидан келиб чиқиб, мамлакатимизда криминологик таълимотларнинг ривожланиш жараёнини қуйидаги тўрт босқичга бўлиб ўрганиш мумкин: – Марказий Осиёга ислом динининг кириб келишигача бўлган давр; – Марказий Осиёга ислом динининг кириб келишидан то чор Россияси босқинигача бўлган давр; – Чор Россияси ва собиқ иттифоқ даври – Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан то ҳозирги кунгача бўлган давр. Мамлакатимизда ҳуқуқбузарликлар профилактикасига оид илк таълимотлар шакланиши тарихий ва ижтимоий таркибий омилларга асосланади. Ўзбекистонда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш ва у билан боғлиқ масалаларга биринчи марта эътибор қаратила бошлангандан бери ўзига хос жараёнлар содир бўлди. Бу жараёнлар тарихий даврлар, миллий қадриятлар ва ижтимоий ривожланишнинг мураккаб ўзгаришларига мос равишда шаклланди. Ҳуқуқбузарликларга оид илк таълимотлар миллий қадриятлар ва ўнталарга нисбатан анъанавий қарашлардан келиб чиқиб шаклланган. Қадимги жамиятларда жазо бериш ва ҳуқуқни муҳофаза қилиш асосан диний ва этник муносабатларга мос ҳолда бўлган. Масалан, Ислом динида ҳуқуқбузарликлар бўйича кўплаб таълимотлар мавжуд бўлиб, уларнинг мақсади жамиятда адолат ва ҳуқуқни таъминлашдан иборат. 31 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Совет Иттифоқи даврида Ўзбекистонда қонунчиликни кучайтириш ва жамиятда ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишга бағишланган тизимлар шаклланди. Совет ҳуқуқи, жумладан, жиноят қонунлари, административ жазо ва ижтимоий тартибни таъминлаш йўналишида махсус қонунлар ва чоралар ишлаб чиқилди. Шу билан бирга, аҳолини ҳуқуқий тарбиялаш ва ҳуқуқий билимларни ошириш мақсадида турли тадбирлар ўтказила бошланди. 1991 йилда Ўзбекистон мустақилликка эришгач, ҳуқуқбузарликларнинг профилактикасига янгича ёндашувлар бошланди. Бунда, биринчи навбатда, демократик қонунчилик ва фуқаролик ҳуқуқларини ҳимоя қилишга эътибор қаратилди. Бош қонун – Конституция, соғлом ҳуқуқий тизим ва жамиятдаги ахлоқий нормаларни ривожлантириш учун олиб борилаётган сиёсатлар шу йўналишда шаклланди. Бу вақтда жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликлар профилактикасида давлат идоралари, жумладан, ички ишлар вазирлиги, прокуратура ва судлар билан бирга, фуқароларнинг ҳуқуқий хабардорлигини оширишга қаратилган ўқув ва тарғибот ишлари амалга оширила бошланди. Ох