TILSHUNOSLIKDA SUBYEKTIV BAHO BA MODALLIK

Аннотация

Mazkur maqola subyektiv baho va modallik tushunchalarini lingvistik va pragmatik jihatdan o‘rganishga bag‘ishlangan. Tadqiqot davomida ushbu ikki kategoriya o‘rtasidagi asosiy farqlar, o‘xshashliklar va ular tilshunoslikdagi o‘rni batafsil tahlil qilindi. Subyektiv baho gaplovchining voqelikka bo‘lgan individual munosabatini ifodalasa, modallik esa voqelikning ehtimollik, zarurat yoki imkoniya kabi aspektlarini aks ettiradi. Maqolada o‘zbek va ingliz tillarida subyektiv baho va modallikning semantik va pragmatik xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinib, ularning kommunikativ vazifalari yoritilgan. Tadqiqot natijalari lingvistik tahlilda yangi nazariy va amaliy imkoniyatlarni ochib berishi mumkin. Kalit so‘zlar: Subyektiv baho, modallik, pragmatika, semantika, lingvistik tahlil, o‘zbek tili, ingliz tili, kommunikativ vazifalar, kontekstual tahlil, tilshunoslik. Tilshunoslik sohasida "subyektiv baho" va "modallik" tushunchalari tilning ijtimoiy, madaniy va individual ifoda vositasi sifatida o‘zaro bog‘liq va muhim ko‘rinishlaridan biridir. Ushbu tushunchalar tilshunoslik tadqiqotlarida qiziqarli va keng muhokama qilinadigan mavzulardan biri bo‘lib, ular ko‘pincha bir-biriga yaqin bo‘lgan holda farqli jihatlariga ega. Subyektiv baho til egasining hissiyotlari, fikrlari va nuqtai nazarini aks ettirsa, modallik esa voqelikning mumkinligi, ehtimolligi yoki zarurligi kabi qator semantik kategoriyalarni ifodalaydi. Har ikkisi tilning semantik va pragmatik jihatlarini o‘rganishda muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqola subyektiv baho va modallik tushunchalarining o‘zaro bog‘liqligi, o‘xshashliklari va farqlari, shuningdek, ularning tilshunoslikdagi o‘rni va ahamiyatini tahlil qilishga qaratilgan. Mazkur tadqiqot davomida quyidagi savollarga javob berish maqsad qilib qo‘yiladi: 1. Subyektiv baho va modallik o‘rtasidagi asosiy farqlar nimada? 2. Ushbu tushunchalarning lingvistik ko‘rinishlari va tahlil usullari qanday? 3. Subyektiv baho va modallikni o‘rganish tilshunoslikning qaysi yo‘nalishlariga ta’sir qiladi? 133 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference Maqolaning dolzarbligi shundan iboratki, tilshunoslikda so‘nggi yillarda kommunikativ va pragmatik yondashuvlarning rivojlanishi ushbu ikki kategoriyani yanada chuqurroq tahlil qilishni talab qilmoqda. Shu sababli, ushbu mavzu bo‘yicha tadqiqot o‘quvchilarga muhim nazariy va amaliy ma’lumotlarni taqdim etadi. Tadqiqot usullari Mazkur tadqiqot subyektiv baho va modallik tushunchalarini lingvistik va pragmatik nuqtai nazardan tahlil qilishga qaratilgan. Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi usullar qo‘llanildi: 1. Adabiyotlarni o‘rganish usuli Subyektiv baho va modallikka oid ilmiy manbalar, jumladan, monografiyalar, maqolalar va dissertatsiyalar o‘rganildi. Ushbu tadqiqotlarning nazariy asoslari, o‘xshashliklari va farqlari tahlil qilindi. Ayniqsa, til semantikasida ushbu kategoriyalarning o‘rni aniqlab beruvchi zamonaviy asarlar e’tiborga olindi. 2. Qiyosiy tahlil usuli Subyektiv baho va modallikning lingvistik ko‘rinishlarini qiyoslash orqali ularning farqlari va o‘xshashliklari aniqlandi. Misol sifatida o‘zbek va ingliz tillarida ushbu tushunchalarni ifodalovchi til birliklari tahlil qilindi. 3. Korpora ma’lumotlarini tahlil qilish Tadqiqot jarayonida til korpuslaridan foydalanildi. Bu usul subyektiv baho va modallikni real til materiallari asosida o‘rganishga imkon berdi. O‘zbek tilidagi adabiy va og‘zaki nutq namunalaridan olingan misollar korpus tahlilida qo‘llanildi. 4. Pragmatik yondashuv Pragmatik analiz yordamida subyektiv baho va modallikning kommunikativ maqsadlari va ularning kontekstdagi funksiyalari o‘rganildi. Til birligining semantik qatlamida ularning qanday paydo bo‘lishi va ishlatilish o‘ziga xosliklari ko‘rsatildi. 5. Misollar bilan ishlash usuli Tadqiqot doirasida adabiyot va ommaviy axborot vositalaridan olingan misollar tahlil qilindi. Misollar, o‘z navbatida, subyektiv baho va modallikning nafaqat nazariy, balki amaliy ahamiyatini ochib berishda yordam berdi. Natijalar Mazkur tadqiqot natijalari subyektiv baho va modallikning lingvistik va pragmatik ko‘rinishlarini qamrab olishga qaratilgan. Tadqiqot natijalari quyidagi yo‘nalishlarda tizimlashtirildi: 134 ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE International scientific-online conference 1. Subyektiv baho va modallik tushunchalari o‘rtasidagi asosiy farqlar Subyektiv baho va modallik bir-biriga yaqin bo‘lishiga qaramay, ularning semantik va pragmatik funksiyalarida sezilarli farqlar mavjud: Subyektiv baho – bu gaplovchi yoki yozuvchining voqelik haqidagi individual munosabatini, fikrini yoki hissiyotini ifodalaydi. Misol: "Bu kitob juda ajoyib!" Modallik – bu voqelikning ehtimollik, zarurat yoki imkoniya bilan bog‘liq aspektlarini ifodalovchi kategoriya. Misol: "U bugun kelishi mumkin." Bu farqlar tilshunoslikda nazariy jihatdan ham, amaliy tahlil qilishda ham muhim ahamiyatga ega. 2. O‘xshashliklar Har ikki tushuncha ham gaplovchining nuqtai nazarini ifodalash