МЕТОДОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ КЛАСТЕРНОЙ СИСТЕМЫ В ШЕЛКОВОЙ ОТРАСЛИ

Аннотация

Methodological aspects of improving the cluster system in the silk industry were studied in this research work. The main stakeholders involved in the formation of sericulture clusters and their activities were analyzed, as well as the factors affecting the development and competitiveness of silk clusters.. Keywords: network, cluster, sustainability, textile, industry, trend. VIII SON — AVGUST, 2024 439-443497 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Кириш. Қадимий тарихига эга ипак саноати маданий аҳамияти билан жаҳон тўқимачилик бозорида муҳим ўрин тутади. Ўзининг бежирим тузилиши ва чидамлилиги билан машҳур бўлган ипак асрлар давомида бойлик рамзи бўлиб келган. Ипак саноати ўзининг эстетик ва маданий қийматидан ташқари, бир қанча мамлакатлар иқтисодиётига катта ҳисса қўшиб, аҳоли бандлигини таъминлайди ва қишлоқ жамоаларини қўллаб- қувватлайди. Аммо ушбу саноат кўплаб муаммоларга дуч келмоқда, жумладан, синтетик толалар рақобати, хом ашё нархларининг ўзгариши ва истеъмолчиларнинг хоҳиш- истакларининг ўзгариши. Сўнгги йилларда саноат кластерлари концепцияси тармоқларнинг рақобатбардошлиги ва барқарорлигини ошириш воситаси сифатида оммалашди. Муайян соҳадаги ўзаро боғланган корхоналар, етказиб берувчилар ва тегишли ташкилотларнинг географик жиҳатдан яқин гуруҳлари сифатида белгиланган кластерлар бир қатор афзалликлари билан барча тармоқни ривожланишида муҳим бўлмоқда. Кластер ёндашуви турли соҳаларда, жумладан технология, автомобилсозлик ва қишлоқ хўжалиги соҳаларида муваффақиятли татбиқ этилиб, самарадорлик ва иқтисодий ўсишнинг ошишига олиб келди. Потенциалига қарамай, ипакчилик саноатида кластер тизими етарлича ўрганилмаган ва ривожланмаганлигича қолмоқда. Мавжуд ипак кластерларининг услубиётини такомиллаштириш йўналишларини аниқлаш янада мустаҳкам ва рақобатбардош ипакчилик саноатини ривожлантириш учун муҳим аҳамиятга эга. Ушбу тадқиқот ипакчилик саноатида кластер тизимининг жорий тузилмасини таҳлил қилиш, асосий муаммоларни аниқлаш ва унинг самарадорлиги ва барқарорлигини ошириш учун услубий такомиллаштиришни таклиф қилишдан иборат. Адабиётлар шарҳи. Ипак саноатидаги кластер моделлари тегишли фаолият ва ресурсларни гуруҳлаш орқали ишлаб чиқаришни оптималлаштириш, сифатни яхшилаш ва рақобатбардошликни оширишга ёрдам беради. Турли ёндашувлар қўлланилган, уларнинг ҳар бири ўзига хос мақсад ва натижаларга эга. Хитойнинг Шенгзе шаҳридаги ипак тўқимачилик саноати кластерлари масштабсиз тармоқ тушунчалари ёрдамида таҳлил қилинди. Ушбу усул кластер даражасини ошириш учун муҳим бўлган асосий тугунларни ва ташқи омилларни аниқлашга ёрдам беради. Тадқиқот шуни кўрсатадики, минтақавий ташқи алоқаларни оптималлаштириш ва юқори даражадаги халқаро кластерларга уланиш ривожланиш учун зарурдир (Жиан, 2007). 1999 йилдан 2011 йилгача Хитойда ипак ишлаб чиқариш провинцияларининг таҳлили маълумотлар тузилмасини соддалаштириш ва кластерлаш шаклларини аниқлаш учун асосий компонент таҳлилини қўллаган. Ушбу усул ипак ишлаб чиқаришда саноат конфигурацияси ва структуравий тузатишлар учун асос бўлиб хизмат қилади (Ванг ва бошқ., 2013). Муҳамедова ва Уроқов (2019) томонидан Ўзбекистонда ипакчилик саноати учун ишлаб чиқилган симуляция модели бошқарув, бозор муносабатлари ва экспорт салоҳиятини такомиллаштиришга қаратилган. У озуқа базалари тузилишини, дон ва пилла етиштиришни башорат қилади ва бир нечта операцион блокларни бирлаштиради. Урушдан олдинги Японияда ипак тўқув кластерларининг ривожланиши Sonobe - Otsuka модели орқали кўриб чиқилиб, саноат ўсиши учун агломерация иқтисодиётини жалб қилишда савдо уюшмалари ва маҳаллий ҳукуматларнинг ролини таъкидлайди (Ҳашино ва Отсука, 2013). Маджидов ва Ибрагимова (2015) Ўзбекистонда ипакчилик саноатининг сармоявий майдонини таҳлил қилишда кластерли ёндашув оптимал ривожланиш учун 440 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz инвестицияларни қўл меҳнати ва хом ашё ресурсларига яқин бўлган соҳаларга йўналтиришга урғу беради. Юқорида кўриб чиқилганидек, ипак саноатидаги кластер моделлари тармоққа асосланган ёндашувлар ва асосий компонентлар таҳлилидан тортиб симуляция моделлари ва инвестиция стратегияларигача турлича. Ушбу моделлар операцияларни соддалаштириш, ресурсларни оптималлаштириш ва ипак ишлаб чиқариш кластерларининг рақобатбардошлигини оширишга ёрдам беради. Дунё бўйича ипак саноатининг ўсиши, маҳсулдорлиги ва барқарорлигига таъсир кўрсатадиган турли муаммоларга дуч келмоқда. Бу муаммолар иқтисодий ва экологик муаммолардан тортиб технологик ва ижтимоий динамикагача. Ҳиндистоннинг Ассам штатида ипак тўқимачилик кластерлари иқтисодий тенгсизликка дуч келади, бунда асосий кластер ҳудудлари юқори сифатли маҳсулотларга ихтисослашган бўлса, чекка ҳудудларда эса чекланган шароитларда арзонроқ маҳсулотлар ишлаб чиқарилади. Бу сиёсий рағбатлардан фойдаланишнинг тенгсизлиги туфайли иқтисодий ҳаракатчанликни чеклайди (Анураг & Дас, 2020). Банарас ипак тўқув кластерида норасмий оилавий шогирдлик тизимлари ортиқча меҳнат бозорини яратиб, унумдорликнинг ошиш