ОПТИМАЛЬНАЯ ОРГАНИЗАЦИЯ ИНФОРМАЦИОННЫХ ПОТОКОВ В ЭФФЕКТИВНОЙ ОРГАНИЗАЦИИ СТАТИСТИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ

Аннотация

The article examines the optimal organization of information flows and existing problems in the organization of statistical activities. The steps of the national model of statistical data development and the data received by the statistical agency are divided into groups according to the classification symbols. It was also mentioned about the prospects of e-Stat 4.0 automated information system. Key words: statistics, digital technologies, database, information flows, information system, information platforms. 364 VIII SON — AVGUST, 2024 364-374 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Кириш. Рақамли технологиялардан жамият ҳаётининг барча жабҳаларида, айниқса, давлат ташкилотларини бошқариш тизимида самарали фойдаланишни ташкил этишда энг аввало ушбу ташкилотдаги мавжуд ахборот оқимини тадқиқ этишни тақозо қилади. Ташкилот фаолиятини ташкил этиш ва такомиллаштириш бевосита ахборот оқимларидан самарали фойдаланиш билан бевосита боғлиқ бўлиб, ахборот оқими қуйи тизимининг самарадорлигини оширишнинг ёндашувларидан бири бу ахборотни тезроқ узатиш имконини берадиган рақамли технологияларни кенг жорий этиш, шунингдек, ходимларнинг маълумотларни тўплаш ва қайта ишлаш, шунингдек, ахборотни ишлаб чиқариш учун ахборот базасини тайёрлаш бўйича малакаларини оширишдир. Адабиётлар шарҳи. Бугунги кунга қадар ахборот оқимларини бошқариш ва оптималлаштириш масалари бўйича бир қатор хорижий ва маҳаллий олимлар тадқиқот ишларини олиб борганлар. Хусусан, Шеннон, Неуманн, Винер, Ашби (2011) турли нуқтаи назар, бошқарув тизимлари, кибернетика ва ахборот назариясидан ривожлантиришга катта ҳисса қўшган бўлсалар, ахборот оқимларини самарали ва мақбул шакллантириш ва улардан фойдаланишни бошқариш муаммоларини ҳал қилишда Карминский, Черников, (2006), Алоев , Батова, Бесланеев ва бошқалар (2016) катта ҳисса қўшганлар. Бир қатор бир-биридан мустақил ахборот манбалари маълум манзиллар тўпламига multicast бўлиши керак бўлган нуқтадан нуқтага алоқа тармоғини кўриб чиқадиган бўлсак муаммо рухсат етилган кодлаш тезлиги минтақасини тавсифлашдир. Ушбу модел илгари ўрганилган барча моделларни бир хил чизиқ бўйлаб ўз ичига олади. Биз муаммони битта маълумот манбаи билан ўрганамиз ва биз рухсат етилган кодлаш тезлиги минтақасининг оддий тавсифини олдик. Бизнинг натижамиз тармоқ ахборот оқими учун максимал оқим мин-кесиш теоремаси сифатида қаралиши мумкин (Ahlswede et all., 2000). Ахборот оқими объективи орқали ICL нинг ишлаш механизмига асосан кўргазмали мисоллардаги ёрлиқли сўзлар лангар вазифасини бажаради: саёз ҳисоблаш қатламларини қайта ишлаш жараёнида семантик маълумотлар ёрлиқли сўз кўринишларига тўпланади; ёрлиқли сўзлардаги жамланган маълумотлар LLMларнинг якуний башоратлари учун маълумотнома бўлиб хизмат қилади (Wang ва Li, 2023). Маълумотларга мурожаатлар сони ҳамда уларнинг бир хиллик даражасига қараб маълумотлар оқимини гуруҳларга ажратилса мақсадга муофиқ бўлади (Abnar & Zuidema, 2020). Тадқиқот методологияси. Тадқиқот ишини бажаришда кузатиш, маълумотларни йиғиш, умумлаштириш, таққослаш, маҳаллий ва хорижий олимларнинг ахборотлар оқими тўғрисидаги қарашалари ҳамда уларни таснифлаш бўйича изланишлари кўриб чиқилди ҳамда миллий статистика тизимидаги ахборотлар оқими ўрганилди ва ундаги муаммолар ва уларнинг ечимлари бўйича хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Тадқиқотларимиз шуни кўрсатмоқдаки, 2016 йилда дунё бўйича 16 зеттабайт ахборот яратилган бўлса, рақамли технологияларнинг кескин ривожланиши сабабли, 2025 йилга келиб бу кўрсаткич 10 баробарга ошиб, 181 зеттабайтга етмоқда. 1-расм. Айниқса, 2019-2020-йилларда Covid-19 пандемияси сабабли, рақамли технологияларга бўлган талаб кескин ошиб, 2020 йилда дунё бўйича яратилган ахборотлар ҳажми 2019 йилга нисбатан 56,6 %га юқори бўлди. 365 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz 200 181 180 160 147 140 120 т 120 й а 97 б 100 а т 79 т е 80 З 64,2 60 41 33 40 26 18 20 0 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 2024* 2025* Йиллар 1-расм. Дунё бўйича яратилган ахборотларнинг ҳажми (зеттабайтда)30 Бизнинг тадқиқот ишимизда ахборот оқимлари деганда Статистика агентлигининг бошқарув тизими доирасида маълумотларнинг бир бўлимдан бошқасига ҳаракатини тушунишимиз мумкин. Ахборот оқимларини тўғри ташкил этиш Статистика агентлигида зарур бошқарув қарорларини қабул қилиш имконини беради. Статистика агентлигидаги ахборот оқимларини оптималлаштиришдан мақсад статистика фаолиятини амалга оширишнинг максимал самарадорлигини таъминлашдан иборат бўлиб, бунда ахборот оқимларининг умумий тизими ишлаб чиқилади. Ахборот оқимларининг умумий тизими - бу Статистика агентлиги томонидан статистика маълумотларини ишлаб чиқиш жараёнларини ташкил этиш имконини берадиган ахборот оқимларининг йиғиндисидир. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2024 йил 4 мартдаги “Ўзбекистон Республикаси Президенти ҳузуридаги Статистика агентлиги фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-114-сон қарорига кўра Статистика агентлиги тузилмасида Марказий а