Животный мир каналов распространения пироплазмидоза крупного рогатого скота в Кашкадарьинской и Сурхандарьинской областях

Аннотация

Установлено широкое распространенность в предгорных районах и поймах рек Кашкадарьинской и Сурхандарьинской области клещей переносчиков пироплазмоза и тейлериоза крупного рогатого скота Boophilus сalcaratus(30-35%%) и Hyalomma anatolicum(70-75%), и более засушливых полупустынных зонах клещей переносчиков тейлериоза Hyalomma detritum(10- 15%) и Hyalomma anatolicum(85-90%). Калит сўзлар: Сурхондарё, Қашқадарё, вилоят, йирик шохли қорамол, Hyalomma detritum, Hyalomma anatolicum, Boophilus calcaratus. Annotation: A wide prevalence of ticks, vectors of piroplasmosis and theileriosis of cattle Boophilus calcaratus (30-35 %%) and Hyalomma anatolicum (70-75%), and more arid semi-desert zones of mites detritum, carriers of piroplasmosis and theileriosis of cattle, was found to be widespread in the foothill areas and floodplains of the rivers of the Kashkadarya and Surkhandarya regions. (10-15%) and Hyalomma anatolicum (85-90%). Маълумки Республиканинг жанубий худудларига Қашқадарё ва Сурхондарё вилоят худудлари киради.Ушбу вилоят худудлари Республиканинг бошқа вилоят худудларига қараганда бирмунча ўзгача иқлимга эга бўлиб, у вилоят худудларининг ўзида ҳам ўзгача иқлим шароитлари мавжуд тоғ ва тоғ этаклари, суғориладиган яйлов ва чўл-ярим чўл худудлари бўлиб уларнинг иқлим шароити ўзгачадир. Сир эмаски тоғ ва тоғ этаклари ҳудудларида ҳавонинг харорати қуруқ ва нисбатан иссиқликда бўлган чўл-ярим чўл худудларига нисбатан 5-6 градусгача паст бўлиб, ернинг намлиги баланд. Шундан келиб чиққан холда у худудларда қорамолларнинг пироплазмидоз касаллликларини тарқатувчи каналарнинг фаунаси ва тарқалиш даражаси ҳам ҳар хилдир. Қашқадарё вилоятининг турли иқлимли худудларида қорамоллар пироплазмидозларини тарқатувчи каналар кенг тарқалган бўлиб чорвачиликни ривожлантиришда катта иқтисодий зарар келтиради. Иқтисодий зарар касалланган молларнинг ўлими, махсулдорлигининг камайиб кетиши ва ветеринария санитария тадбирларига кетган харажатлардан иборат бўлади. Аммо, ушбу касалликлар билан касалланиш турли иқлим шароитига эга бўлган Қашқадарё ва Сурхондарё вилоятларининг турли хил иқлим шароитига ( нисбатан салқин ва намлик шароитлик тоғ ва тоғ этаклари, суғориладиган худудлар ҳамда иссиқ ва қуруқ иқлимлик чўл-ярим чўл зоналари) худудларда қорамолларнинг пироплазмидоз касалликларини тарқатувчи каналарни фаунаси 437 ва тарқалиш даражасини ўрганиш пироплазмидоз касалликларига қарши чора- тадбирларни ишлаб чиқишда зарурияти мавжуд. Касаллик тарқатувчи каналар мол организмида паразитлик қилиш билан бир вақтда касаллик келтириб чиқариш натижасида беҳоллик, интоксикация, анемия ҳолатлари ҳамда паренхиматоз органларида гепертрофик ўзгаришлар, шиллиқ пардаларида инфилтрация ва қон қўйилишлар (тейлериозда) ва гемоглобинурия (проплазмозда) намоён қилади. Натажада касалланган молларда анемия, интоксикация, молнинг ички органларида гипертрофик ўзгаришларнинг келиб чиқиши сабабли касалланган молларнинг кўпчилигини нобуд бўлади, касалланиб тузалган моллар эса келгусида ишлаб чиқаришда яроқсиз бўлиб қолиши кузатилади (1,3). Республиканинг барча ҳудудлари каби юртимизнинг Қашқадарё ва Сурхондарё вилоят худудларида ҳам Hyalomma авлодига кирувчи каналарнинг 7 тури тарқалганлиги, шундан тейлериозни тарқатишда Hyalomma detritum, Hyalomma anatolicum, бабезиоз ва пироплазмозни тарқатишда Boophilus calcaratus каналари асосий ролни ўйнаши баъзи бир тадқиқотчилар томонидан қисман аниқланган (2). Аммо, ушбу маълумотлар бундан кўп йиллар олдин аниқланганлиги, ҳамда хозирги чорвачиликни юритишда янги, замонавий шакли келиб чиққан бугунги кунда пироплазмидозларни тарқалиш жараёнининг ҳамда касаллик тарқатувчи каналарнинг тарқалиш даражасини, фаунасини анализлар асосида аниқлаш касалликларга қарши чора-тадбирларни ишлаб чиқишда зарурияти мавжудлиги мавзунинг долзарблигидан далолат беради. Шундан келиб чиққан холда Қашқадарё вилоятининг турли хил географик иқлимлик худудларида қорамоллар пироплазмидоз касалликлакларининг эпизоотик холатини анализлар асосида ўрганиш ва уларни тарқатувчи иксод каналарининг тарқалиш даражасини аниқлаш бўйича тадқиқотлар 2016-2017- 2018 – йиллар давомида олиб борилди. Қашқадарё вилояти Республиканинг жанубида жойлашган бўлиб, рельефи тоғ-тоғолди, суғориладиган текислик ва чўл ҳудудларидан иборат. Вилоятнинг умумий ер майдони 2856,8 минг гектар, шу жумладан экин ер майдони 679,3 минг гектар. Қашқадарё дарёси вилоятда энг катта дарёлар сирасига киради. Шу билан бир вақтда ундан кичикроқ дарёлар – Танхиз дарё, Қизилчўл дарё, Катта- ўра дарё, Кичик-ўра дарёлар вилоят худудларидаги сугориладиган ерларни сув билан таъминлаб туради. Қашқадарё вилоятининг турли хил географик иқлимлик худудларида қорамоллар пироплазмидозларининг касаллик тарқатувчи каналар фаунаси ҳамда тарқалиш даражасини аниқлаш бўйича тадқиқотлар тоғ этакларида жойлашган Китоб туман “Паландара ” қишлоқ ахолиси, чўл худудлик Ғузор туман “Бурхон” фермер хўжалиги молларида, суғориладиган-ўзлаштирилган Қамаши туман “Унумдор Замин” фермер хўжалик молларида, чўл худудларда жойла