Measures to protect productive livestock from blood parasitic diseases

Аннотация

Мақолада Республикамиз чорвачилигига жиддий зарар етказаётган, катта талофатларга сабаб бўлаётган қорамолларнинг пироплазмидозлари тўғрисида фикр юритилган. Ҳамда шу касалликларнинг келиб чиқиши ва даволаш ишлари тўғрисида маълумотлар берилган. Калит сўзлар. Зотдор, махсулдор қорамоллар, хўжалик, каналар, пироплазмидоз, даволаш. Annotation. The article discusses piroplasmidosis of cattle, which causes serious damage to livestock in the country. It also provides information on the origin and treatment of these diseases. Keywords. Pedigree, productive cattle, farm, canals, piroplasmidosis, treatment. Мустақилик йилларида келиб чиққан чорвачиликни янги тизимини жорий этиш жараёнида деҳқон ва фермер хўжаликларида зотлик ва махсулдор қорамолларни кўпайтириш ҳамда шу билан бир вақтда сохани ривожлантиришда катта тўсқинлик қилаётган ва катта иқтисодий зарар етказаётган, тейлериоз пироплазмоз, бабезиоз касалликларидан асраб қолиш долзарб муаммо бўлиб ҳисобланади. Хориждан Республикамизга келтирилаётган махсулдор ва зотдор моллар салқин ва намгарчилиги бизга нисбатан юқори даражада бўлган муҳитда туғилиб ўсганлиги ва бизда бўлган кўпгина касалликларга иммунитетни умуман наслида бўлмаганлиги сабабли уларни аввалом бор бизнинг шароитимизга мослашувини(адаптация) таъминлаш, кейин эса уларни қон-паразитар касалликларидан сақлаб қолиш чора-тадбирларини олиб бориш муҳим аҳамият касб этади. Ёз фаслида бизнинг шароитимизда бўлган иссиқлик айниқса зотдор ва махсулдор молларнинг организмига, махсулдорлигига ва организмнинг касалликларга қарши курашишида салбий таъсир қилади. Жумладан, иссиқлик молларни ўсиб ривожланишига, сут ва гўшт махсулотларининг камайиб кетишига ва сифатининг ёмонлашувига сабабчи бўлади, қон-паразитар касалликларини оғир кечишига олиб келади ва унинг натижасида қўлланилган даволаш усулларини самараси пасайиб кетади. Шунинг учун йилнинг иссиқ фаслига келиб аввалам бор ветеринария- санитария талабларига мос иншоатлар қуриш, ёзги айвонларнинг устини иссиқлик ўтказмайдиган қамиш ва шох шаббалар билан ёпиш, молларни офтобда 442 қолдириб офтоб уришдан сақлаб қолиш, молларни зоогигиеник талаблар асосида парваришлаш, эрталаб ва кечки пайтда кунлик мацион бўлишни таъминлаш, яйловларни алмаштириб туриш ва фермада сифатли озуқа базасини яратиш ва рациондаги озуқаларнинг турли туманлилиги ва уларнинг юқори сифатлилиги ҳайвонларнинг соғлом сақлашнинг асосий омилларидир. Шунинг учун ижобан сигирлар рациони доимий равишда макро- ва микроэлементлар ҳамда витаминлар билан бойитилиб турилиши юқумлик ва паразитар касалликларга қарши даволаш усулларини самарадорлик даражасини оширилишига олиб келади. Хориждан келтирилган зотдор ва махсулдор қорамолларнинг Республикамиз худудларида ривожлантиришда қон-паразитар касалликлари катта тўсқинлик қилади. Илмий адабиёт маълумотларига қараганда мавжуд молларни 8-10% йилига қон-паразитар касалликлари билан касалланади. Касалланган моллар дастлабки кунларда(касаллик оғирлашмасдан) махсус ва сифатли доривор воситалар билан даволанмаганда айниқса зотдор ва махсулдор молларни 80-90% нобуд бўлади, қолганлари эса ишлаб чиқаришда яроқсиз бўлиб қолади. Бундан ташқари касалланиб соғайган моллар узоқ йиллар давомида касаллик қўзғотувчи паразитларни ташувчи бўлиб қолади, бу эса эпизоотик холатни барқарорлаштиради. Бундан кўриниб турибдики қорамолларнинг каналар орқали тарқатиладиган қон-паразитар касалликлари-тейлериоз, пироплазмоз, бабезиоз чорвачиликни юритишда, айниқса зотли ва махсулдор молларни ривожлантиришда ҳамда уларни махсулдорлигини оширишда катта тўсқинлик қилади. Пироплазмоз ва бабезиозни тарқатувчи Boophilus calcaratus каналари молларни чаққандан сўнг 1-ва 2-кунлариёқ ўз сўлак безларида бўлмиш касаллик қўзғатувчилари-Piroplasma bigeminum(пироплазмозда) ва Babesia colchica(бабезиозда) ларни молни териси орқали мол организмига ўтқазади,шундан сўнг 8-11 кунлари касалликнинг клиник белгилари намоён бўлади. Натижада касалланган молларнинг тана ҳарорати 40,6-410С гача кўтарилиши, иштаҳанинг ва кавш қайтаришнинг бўлмаслиги, анемия холатининг юз бериши ва касалликни қўзғатувчи паразитлар эритроцитни радиусидан катта бўлганлиги сабабли эритроцитни ёриб чиқиши ва ундаги бўлган гемоглобинни қон плазмасига ўтиши натижасида гемоглобинурия (қон сийиш) ҳолатининг юз бериши кузатилади. Тейлериозни тарқатувчи икки эгалик Hyalomma detritum ва уч эгалик Hy. anatolicum яйлов каналари молларни чаққандан сўнг касалликга моил молларни чаққандан сўнг уз сўлак безларида мавжуд касаллик қўзғатувчи-Theileria annulata ни мол организмига ўтқазади ва шундан сўнг 16-20 кунлари касалликнинг клиник белгилари намоён бўлади. Унда касалланган молларни бехоллашуви, тана ҳароратининг 41-420С гача кўтарилиши, ташқи лимфа тугунларининг, айниқса курак олди лимфа тугунларининг 3-4 баробаргача каттариши, иштаҳа ва кавш қайтаришнинг бўлмаслиги, организмда интоксикация ва кўриниб турган шиллиқ парадаларида анемия, инфилтрация ва унда қон қуйилишлар, ҳамда оғир ва сурункалик холатларда терида ташналар кузатилади. Тейлериозда к