Protect livestock from tayloriosis

Аннотация

Қорамолларнинг қон-паразитар касалликлари республика ҳудудларида кенг тарқалганлиги ва катта иқтисодий зарар етказиши аниқланди. Адабиёт маълумотлари таҳлил қилинди. Даволаш ва профилактика қилиш учун замонавий воситалар ва усуллар тавсия етилди. Калит сўзлар. Қорамол, тейлериоз, касалликнинг кечиши, вакцина, кана, профилактика, тирик вазни. Annotation. It was found that blood-parasitic diseases of cattle are widespread in the regions of the republic and cause great economic damage. Literature data were analyzed. Modern tools and methods for treatment and prevention were recommended. Keywords. Cattle, tayloriosis, course of the disease, vaccine, mite, prophylaxis, live weight. Мавзунинг долзарблиги. Республикамиз аҳолисини чорва махсулотлари билан мунтазам ва етарли миқдорда таъминлаш биргина чорвадорларнинг эмас, балки ветеринария фани ва амалиётида тинмай меҳнат қилиб келаётган ходимларнинг ҳам долзарб вазифа бўлиб ҳисобланади. Мана шундай муҳим муаммони амалга оширишда қорамолларнинг қон- паразитар касалликлари дан энг хавфли ва катта талофат берадигани бу тейлериоз кассаллиги ҳисобланади. Тадқиқот мақсади. Қорамолларнинг тейлериози тўғрисидаги маълумотларни ва адабиёт манбаларини таҳлил қилиш. Ўзбекистонда қорамолларнинг тейлериоз касаллигини қузғатувучиси Theileriidae оиласига мансуб Theilеria annulata Dschunkowsky et Luhs (1904) ҳисобланади. Тейлериялар лимфа тугунларнинг ретикулоэндотелиал хужайраларида, талоқ, жигар ва бошқа органларда, қоннинг лимфоцит ва эритроцитларида ривожланади. Қўзғатувчиларни тарқатувчи Hyalomma detritum ва H. anatolicum каналар 2-5 кундаёк мол танасида қон сўриш билан бир вақтда ўз сўлак безларида мавжуд 2-3 мкм катталикда бўлган спорозоитларни молнинг териси ичига юборади. Тери катламига кирган спорозоитлар лимфа ва қон оқими билан аввало лимфа тугунларига кейин эса паренхиматоз органларга кириб шизогония босқичини ўтади. Касал молларнинг қонида (эритроцитларда) микромерозоитлар юмалоқ, овал, ноксимон, нуқтасимон шакллардаги кўринишларда бўлади. 427 Касалликнинг кечиши ва клиник белгилари. Тейлериозни Hyalomma авлодига мансуб икки эгалик detritum ва уч эгалик anatolicum деб номланувчи каналар тарқатади. Улар хайвонларнинг қонини сўриш билан бир вақтда ўз сўлак безларидаги касаллик қўзғатувчи паразитларни хайвон танасига юборади. Касалликнинг биринчи белгиси молни кана чаққанидан 17-21 кун ўтгач курак олди, сон ва елин усти лимфа тугунлари катталашади, тана ҳарорати 40,6-41,20 С гача кўтарилади. Патологоанатомик ўзгаришлар. Бу касалликлар билан касалланиб, ўлган ёки мажбурий сўйилган ҳайвонлар ёриб кўрилганда юрак, жигар, бўйрак, талоқда қон қуйилишлар юз беради. Жигар ва талоқ 2-3 марта катталашганлиги ва юмшаб қолганлиги кузатилади. Кўкрак бўшлиғида 0,5 литргача зардобсимон суюқлик тўпланганлиги кузатилади. Ширдонда қон қўйилишлар ва яралар мавжуд. Қаткорин қуруқ, қаттиқ озуқа, ўт пуфаги эса қуюқ ўт суюқлиги билан тўла бўлади. Даволаш. Тейлериоз билан касалланган қорамолларни даволаш ишларини олиб боришдан олдин уларни салқин ва осойишта жойга ўтказиш керак. Уларнинг рационига енгил ҳазм бўладиган барра ўт, майдаланган лавлаги, янги соғилган сут, омухта емдан тайёрланган атала киритилиши лозим. Касалликни даволашда махсус препаратларни қўллаган ҳолда қуйидаги схемаларни биридан фойдаланиш тавсия қилинади. 1. Даволашнинг 1-3 кунлари молнинг ҳар 1 кг тирик вазни ҳисобига эрталаб 4 мг/кг миқдорида узбикарб (узбикарбнинг 4%-лик сувдаги эритмасидан молнинг ҳар 100 кг тирик вазнига 10,0 мл.дан) тери остига ва 5-6 кун давомида кечги пайт молнинг ҳар 100 кг тирик вазни ҳисобига 6 таблеткадан (1,5 гр) делагил қўллаш тавсия этилади. 2. Даволашнинг 1-2 кунлари эрталаб 2 мг/кг миқдорида диамидин ва шундан 3-4 соат ўтгач 3-4 кун давомида кунига 1 мартадан қорамолнинг 100 кг тирик вазни ҳисобига сульфантрольнинг 3%-лик эритмасидан 100 млдан вена қон томирига қўлланилади. Агарда шу 3%-лик эритма 33%-лик спиртда тайёрланиб қўлланилса даволаш натижаси яна ҳам самаралироқ бўлади. 3. Даволашнинг 1-нчи куни қорамолнинг ҳар 1 кг тирик вазни ҳисобига тейлериозга қарши гипериммун қон зардобидан 1,0 мл.дан териси остига қўлланилади, 2-чи куни эса молнинг ҳар 100 кг тирик вазни ҳисобига 5,0 мл.дан этдин (этони + диамидин) препарати териси остига қўлланилса самарадорлик юқори даражада бўлади. 4. Саудия Арабистонида ишлаб чиқилган Butachem ва Theilex препаратларини касалланган қорамолнинг 100 кг тирик вазни ҳисобигаа 5,0 мл дан 48 соат оралиғида 2 марта қўллашдан олинган самарадорлик юқори даражада бўлиши кузатилади. Симптоматик препаратлардан кофеин-бензоат натрийнинг 20%-лик эритмасидан қорамолнинг териси остига 15-20 мл, ацессоль, диссол, триссол препаратларини биридан 300-500 мл ва глюкозанинг 5%-лик эритмасидан 300-400 мл миқдорида вена қон томирига, гемопоэзни кучайтирувчи ферропирин ёки ферроглюкин-75 препаратларини биридан молнинг 100 кг тирик вазнига 20 мл.дан ва витамин В препаратидан 500 мкг миқдорида мушаги орасига 12 қўлланилади. 428 Қорамоллар тейлериозининг профилактикаси. Тейлериоз