Структура узбекских фразеологизмов (формальное и семантическое моделирование)

Аннотация

of the Doctor of Philosophy (PhD) in Philology Ганиева Шодия Азизовна Ўзбек фразеологизмлари структураси (шаклий ва мазмуний моделлаштириш) ......................................................................................... 3 Ганиева Шодия Азизовна Структура узбекских фразеологизмов (формальное и семантическое моделирование) ................................................................. 23 Ganieva Shodiya Azizovna Structure of Uzbek Phraseologisms (Form and Content Modeling) ...................................................................................... 43 Эълон қилинган ишлар рўйхати Список опубликованных работ List of published works …………………………………………………….. 47 2 ФАРҒОНА ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ ҲУЗУРИДАГИ ИЛМИЙ ДАРАЖА БЕРУВЧИ PhD.27.06.2017.Fil.05.02 РАҚАМЛИ ИЛМИЙ КЕНГАШ ФАРҒОНА ДАВЛАТ УНИВЕРСИТЕТИ ГАНИЕВА ШОДИЯ АЗИЗОВНА ЎЗБЕК ФРАЗЕОЛОГИЗМЛАРИ СТРУКТУРАСИ (ШАКЛИЙ ВА МАЗМУНИЙ МОДЕЛЛАШТИРИШ) 10.00.01 – Ўзбек тили ФИЛОЛОГИЯ ФАНЛАРИ БЎЙИЧА ФАЛСАФА ДОКТОРИ (PhD) ДИССЕРТАЦИЯСИ АВТОРЕФЕРАТИ Фарғона – 2017 йил 3 Филология фанлари бўйича фалсафа доктори (PhD) диссертацияси мавзуси Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси ҳузуридаги Олий аттестация комиссиясида B2017.1.PhD/Fil2 рақам билан рўйхатга олинган. Диссертация Фарғона давлат университети ўзбек тилшунослиги кафедрасида бажарилган. Диссертация автореферати уч тилда (ўзбек, рус, инглиз (резюме)) Фарғона давлат университети веб-сайти (www.fdu.uz) ҳамда «ZiyoNET» ахборот-таълим порталида (www.ziyonet.uz) жойлаштирилган. Илмий раҳбар: Усманова Шоира Рустамовна филология фанлари доктори Расмий оппонентлар: Маҳмудов Низомиддин Мамадалиевич филология фанлари доктори, профессор Маматов Абдимурод Эшонкулович филология фанлари доктори, профессор Етакчи ташкилот: Алишер Навоий номидаги Тошкент давлат ўзбек тили ва адабиѐти университети Диссертация ҳимояси Фарғона давлат университети ҳузуридаги филология фанлари бўйича илмий даража берувчи PhD.27.06.2017.Fil.05.02 рақамли Илмий кенгашнинг «___»____________2017 йил соат____ даги мажлисида бўлиб ўтади (Манзил: 100151, Фарғона шаҳри, Мураббийлар кўчаси, 19-уй. Тел.: (99873) 244-66-02; факс: (99873) 244-44-01; e-mail: info@fdu.uz). Диссертация билан Фарғона давлат университетининг Ахборот-ресурс марказида танишиш мумкин (__ рақами билан рўйхатга олинган). Манзил: 100151, Фарғона шаҳри, Мураббийлар кўчаси, 19-уй. Тел.: (99873) 244-71-28 Диссертация автореферати 2017 йил «____» _____________куни тарқатилди. (2017 йил «____» _____________даги ____ рақамли реестр баѐнномаси) М.Х.Ҳакимов Илмий даража берувчи Илмий кенгаш раиси, филол.ф.д., профессор М.Т.Зокиров Илмий даража берувчи Илмий кенгаш илмий котиби, филол.ф.н., доцент Ш.М.Искандарова Илмий даража берувчи Илмий кенгаш қошидаги илмий семинар раиси, филол.ф.д., профессор 4 КИРИШ (фалсафа доктори (PhD) диссертацияси аннотацияси) Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон тилшунослигида нутқ бирликларининг муҳим белгиларини аниқлаш асосида абстракт босқичдаги моделни белгилаш, тил бирликларининг конструктив моделларини яратиш, барқарор бирликларни семантик-структур тадқиқ этиш устувор бўлмоқда. Фразеологизмларнинг ҳам қисмларнинг ўзаро муносабатидан ташкил топган бутунлик сифатида шаклий ва мазмуний хусусиятларини очиб бериш, синтагматик ва парадигматик муносабатларини аниқлаш ҳамда уларни моделлаштириш соҳа ривожини таъминловчи муҳим омиллардан ҳисобланади. Мустақиллик йилларида миллий ўзлигимизни англаш, халқ маданияти, маънавиятини юксалтиришга катта эътибор қаратилмоқда. Фразеологик бирликларда ҳам халқимизнинг урф-одатлари, анъаналари, ҳаѐтий қадриятлари яққол намоѐн бўлади. Шу маънода фразеологизмларни яхлит шаклий ва мазмуний структурага эга бўлган, элементларнинг барқарор муносабатидан ташкил топган бутунлик эканлигини илмий асослаш, уларга мураккаб қурилма сифатида ѐндашиш ва конструктив моделларини яратиш ўзбек тилшунослигининг муҳим вазифаларидан бирига айланди. Мазкур вазифаларни бажаришда мамлакатимизнинг барча соҳаларини янги босқичга кўтаришга қаратилган Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси алоҳида аҳамият касб этади. Дунѐ тилшунослигида тил бирликларининг миллий-маданий хусусиятларини очиб бериш, уларнинг шаклий-мазмуний тузилишидаги ўзига хосликларни аниқлаш, хусусан, фразеологизмларнинг структур- семантик ва коммуникатив-прагматик жиҳатларини кўрсатиш, фразеологик бирликларни окказионал асосда моделлаштириш каби масалалар тилшунослар эътиборини торта бошлади. Ўзбек тилшунослигида ҳам тилнинг туркона табиатини очиб бериш, уни илмий асосда пухта ўрганишга қаратилган тадқиқотлар муҳим муаммолар сифатида кун тартибига қўйилмоқдаки, бу миллий тилларнинг ўзига хослигини яққол кўрсатишга хизмат қилувчи фразеологик бирликларни ҳам парадигматик ва синтагматик жиҳатдан чуқур таҳлил этиш, моделлаштиришни универсал ҳодиса сифатида фразеологизмларга ҳам татбиқ этиш, уларнинг семантик ва синтактик белгиларига таянган ҳолда шаклий-мазмуний моделларини ишлаб чиқиш заруратини келтириб чиқаради. Ўз навбатида, фра