Вред и сезонность иксодидоза

Аннотация

Размножение исодовых клещей среди рогатого скота наносит большой вред экономике дехканских, частных и собственных предприятий. Поэтому, очень важно бороться с ними, изучать динамику их сезоннолго распространения во втричных биоценозах (антропогенных биоценозах). Resume. Increasing of (Ixodidae) ticks among kettles makes a great damage into the economy of farm, private and own enterprises. Thast,s why, it is very important to struggle against them, to study seasonal dynamics of their spreading in secondary biocenoses (anthropogenic biocenoses). Кириш: Республикамизда чорва молларини кўпайтириш ва уларнинг маҳсулдорлигини ошириш, қолайверса аҳолини санитария-эпидемиологик осойишталигини ва чорвани эпизоотик ҳолатини барқарорлаштириш ҳамда аҳолини озиқ-овқат ҳавфсизлигини таъминлашга катта аҳамият берилмоқда, янгидан-янги ислоҳотлар ўтказилмоқда, деҳқон (фермер) хўжаликлари, микрофермалар ташкил қилинмоқда. Бугунги кунда дунёнинг кўпчилик давлатларида паразитар ҳамда трансмиссив касалликлар кенг тарқалган бўлиб, улар чорвачиликка катта иқтисодий зарар етказиб келмоқда. Ҳозирда ушбу касалликларга ва бошқа касалликларнинг махсус (Vector) тарқатувчилари бўлган қон сўрувчи каналарга қарши курашиш муҳим илмий-амалий аҳамиятга эга. «Қон сўрувчи каналар қон сўриш билан бирга ҳайвоннинг терисини жароҳатлаб, 85% тери хомашёсини ишлаб чиқаришга яроқсиз ҳолатга келтиради, бундан ташқари ёппасига ҳайвонларга ташланганида ҳар бир бош соғин сигирнинг сут маҳсулдорлиги 18- 20%, тана вазни 12 фоизгача камаяди»1. Қорамоллар иксодидозларини аниқлаш, каналарни тарқалишини ўрганиш ва уларга қарши курашиш тадбирларини такомиллаштириш муҳим вазифалардан биридир. Шунинг учун республикамизда кенг тарқалган паразитар ҳамда хавфли трансмиссив (ўлат, кана энцефалити, туляремия, ўзбекистон геморрагик иситмаси, қайталовчи ва тошмали тиф, безгак, трипаносомоз, лейшманиоз, бруцеллёз ва бошқа кўплаб) касалликларининг Veсtor тарқатувчилари бўлган иксод каналарига қарши курашнинг янги, экологияга, одамлар ва ҳайвонлар соғлигига, фойдали фауна ва флорага хавфсиз бўлган усул ва воситаларини тадқиқ ва жорий қилиш кун тартибига қўйилмоқда. Айни пайтда чорвачиликнинг микроферма, хусусий ва шахсий хўжаликлар тизимида олиб 42 1-noyabr 2024-yil. Veterinariya sohasidagi dolzarb muammolar yechimi yosh tadqiqotchilar talqinida | TO‘PLAM – 2/24 борилиши зообиоценозларда (биоценозларда) эктопаразитлар фаунаси ва экологиясини, миграциясини ўрганиш зарурияти туғилмоқда. Тадқиқот мақсади: Патоген иксод каналарининг фаунасини, мавсумий ҳаракатини ҳамда динамикасини ўрганиш. Тадқиқот услуби: Терилган эктопаразитлар тури арахноэнтомология лабораториясида қўлланма ва аниқлагич жадваллар ҳамда «Определитель пухоедов Mallophaga домашних животных», «Атлас исодоидных клещей», «Определитель членистоногих, вредящих здоровью человека» ҳамда бошқа махсус адабиётлар ёрдамида аниқланди. Тадқиқотлар натижалари; Чорвачилик хўжаликларида асосан патоген иксод каналари Ixodes, Boophilus, Hyalomma, Rhipicephalus, Haemophуsalis ва Dermacentor авлодлари вакиллари учрайди. Улар доимий текинхўрлик қилиб яшайдиган эктопаразитлар бўлиб, ўз хўжайинларига мослашган. Бироқ қон сўраётган кана бегона ҳайвон танасига ўтмайди, аммо оч қолган кана ҳар қандай ҳайвонга ҳаттоки инсонларга ҳам ҳужум қилади ва иксодидоз касаллигига сабаб бўлади. Иксодидоз касаллигига чалинган ҳар қандай ҳайвон қон паразитар касалликларига чалинади, агар уша ҳайвон танасига ёпишган каналарнинг танасида қон паразитар касалликларнинг қўзғатувчилари бўлса. Уларнинг фаунистик таркиби ҳар хил экостацияларда маълум даражада фарқ қилади. Иксод каналарида тухум, личинка, нимфа стадиялари бўлиб сўнгра имагога айланади. Boophilus calcaratus каналарининг личинка, нимфа ва имаго стадиялари ҳайвон танасида, Hyalomma anatolicum, Hyalomma detritum турларининг нимфаси кемирувчи, майда ҳайвонлар танасида (қуён, тулки юмронқозиқ ва бош.) қон сўриб тўллаб (линка) оч имагога айланади, кейин қорамол қўй ва бошқа ҳайвонлар танасига ўтади. Кана қон сўриш учун сўрғичини (хобаток) ишга туширишдан олдин, тери юзасига секрет ажратади ва ҳайвон териси юмшагандан сўнг сўрғичини қадаб қон сўра бошлайди. Битта урғочи кана ўлжасидан 2-4 мл гача қон сўриши мумкин. Канада ҳид билиш рецепторлари жуда яхши ривожланган бўлиб, улар ўлжасини бир неча метр масофадан аниқлайди ва уша томонга қараб ҳаракатланади. Каналар кўроқ ориқ молларга ҳужум қилади. Каналар қуёш нурларига чидамсиз ҳисобланиб, улар куннинг иссиқ вақтларида ернинг ёриқларига, тупроқдаги кесак тагларига, деворларнинг ковакларига ва бошқа пана жойларда жойлашади. Каналарнинг ҳаракати эрталаб соат 8 - 9 дан 11гача, куннинг иккинчи ярмида эса 17-19 гача давом этади. Мамлакатимизда иксод каналари ҳаракати апрел ойидан бошланиб июл ойларида жадаллашади ва август ойларида нисбатан секинлашади. Каналар асосан эски чорвачилик биноларида, чорва молларини гўнглари сақланадиган жойларда кўпроқ учрайди. Ҳайвон танасига ўнлаб- юзлаб каналар ёпишиши кузатилади. Каналар асосан ҳайвоннинг териси юзасида