KÒRKEM SHIǴARMALARDA SPORT TERMINLERINIŃ QOLLANIWI

Аннотация

This article discusses the differences in the use of sports terms used in works of art. Keywords: Lexicology, terminology, lexis, term, work of art, sports terms. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СПОРТИВНЫХ ТЕРМИНОВ В ПРОИЗВЕДЕНИЯХ ИСКУССТВА. Аннотация. В данной статье выявляются различия между спортивными терминами, используемыми в произведениях искусства. Ключевые слова: Лексикология, терминология, лексика, термин, художественное произведение, спортивные термины. Til adamzat jámiyetinde insanlardıń óz ara pikirlesiw processinde payda bolǵan sociallıq qubılıs. Ol insan turmısın hár tárepleme sáwlelendirip otıradı. Sonlıqtan da, tildiń grammatikalıq qurılısı menen leksikasın izertlewshilerdiń sol tilde sóylewshi xalıqtıń tariyxına qatnas onıń sociallıq turmısın, materiallıq mádeniyatı menen baylanıstırıp úyreniw talap qılınadı. Tildiń rawajlanıwı eń aldı menen onıń leksikasında kórinedi. Qaysı tildiń bolmasın leksikasın izertlew arqalı, birinshiden, biz sol tildi payda etiwshi xalıqtıń turmısı menen tanısamız, ekinshiden, sol tildiń qanday dárejede rawajlanıwın anıqlaymız, úshinshiden, onıń ózine tán ishki rawajlanıw nızamlıqların ele de tolıǵıraq ashıw múmkinshiligine iye bolamız. XX ásirdiń aqırında biziń jámiyetimiz túpkilikli ózgerislerge ushırap, ekanomikalıq, siyasiy, tariyxiy sociallıq hám ruwxıy rawajlanıwdıń jańa jolına tústi. Bul ózgerislerdiń nátiyjesinde ana tilimizdiń sózlik quramı bayıp, rawajlanıp bardı. Tildegi sózlik quramdı hár tárepleme úyreniw, analizlew xalqımızdıń basıp ótken jolın izertlew menen teń bolıp tabıladı. 71 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Qaraqalpaq til biliminde leksikologiya hám terminologiya tarawına baylanıslı E.Berdimuratovtıń ilimiy miynetleri jarıq kórdi [1,2]. Mámleketti ekanomikalıq, siyasiy rawajlanıwlar menen bir qatar ilim texnikanıń da rawajlanıwı til biliminde unamlı ózgerislerdi payda etti. Hárbir ilim rawajlanıwı menen leksikamızǵa jańadan atamalar kirip keldi. Sonıń ishinde sport tarawına baylanıslı atamalarda kópshilikti quraydı. Til biliminiń eń áhmiyetli, quramalı, teoriyalıq hám ámeliy áhmiyetke iye baǵdarlardan biri bolǵan terminologiyanıń rawajlanıwı, qáliplesiwi, álbette ózine tán nızamlıqlar tiykarında payda boldı. Terminologiya latınsha terminus hám grekshe logos sózlerinen alınǵan bolıp «terminler haqqındaǵı ilim» mánisin bildiredi [2]. A.A.Reformackiy: «Terminler-bul arnawlı, xizmeti jaǵınan sheklengen, sáykes uǵımdı dál ańlatıw, zatlardı ataw ushın bir mánilikke umıtılatuǵın sózler» dep ataydı [3,85]. Belgili tyorkolog prof N.A.Baskakov termin ózi ańlatatuǵın uǵımǵa anıq sáykes keliwshi, turaqlı mánige iye belgili bir termin tarawındaǵı basqa terminler menen baylanısqan sóz hám sóz dizbegi bolıp tabıladı degen pikirdi keltiredi [4,65]. Qaraqalpaq tilinde terminlerdi izertlew boyınsha birinshi gezekte E.Berdimuratovtıń «Qaraqalpaq terminologiyası» miynetin atap ótiw orınlı. Bunda qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında terminologiya qatlamınıń ornı, termin hám olardıń tiykarǵı belgileri, qaraqalpaq terminologiyasınıń qáliplesiwi hám rawajlanıwı, jasalıw usılları, quramı boyınsha túrleri, klassifikaciyası, stillik qolanıliwı, unifikaciyası keń túrde úyranilgen [2]. Qaraqalpaq tilindegi kórkem shıǵarmalarda sport terminleriniń qollanılıwı haqqında sóz etetuǵın bolsaq eń dáslep kórkem shıǵarmalarda sport kórinislerin xalıq oyınlarında kóriwimizge boladı. Mısalı, Asıq oyını bolsa qızıp ketken «peshe-pesh», «ya jampıq», «Jup alshı» dan balalardıń awzı tınbaydı. Minekey, oyınnıń aqırına saqlap otırǵan eń sońǵı shabbemdi saldım. Asıq – qoydıń, eshkiniń hàm de usı sıyaqlı mayda janlı-jániwarlardıń artqı eki ayaǵında bolatúǵın dizedegi súyek, bunıń menen balalar oynaydı [5,208]. T.Qayıpbergenovtıń «Muǵallimge raxmet» shıǵarmasında tómendegi mısallardı kóriwimizge boladı. Mısalı, Yamasa Jarıstıń baslanar aldında Meńlimurat aǵa bizlerdi ekige bólip, ortada ózi qızıl jalaw ushın turadı. Bul «Qızıl jalaw oyını» dep ataladı[7,--82]. Sonday-aq, sport terminlerin M.Nızanovtıń shıgarmalarında da kóriwimizge boladı. Mısalı, onıń «Muhabbat qosıǵı» romanında: 1) –He, jigitler bul ne jatıs? Shaxmat oynamaymız ba?[8,--66] 2) Qatar qoyılǵan kátlerde ortaǵan tumbochka qoyıp úsh jigit soqta oynap otır [8,--10]. Shaxmat oyınına toqtap ótetuǵın bolsaq, ol parsı tilinen kelip shıqqan "shah óldi" degen mánisti bildiredi. Shaxmattıń kelip shıǵıwı túrli dáwirlerdi óz ishine aladı. Boljawlarǵa qaraǵanda shaxmat, Hindistandaǵı buddaviyler arasında payda bolǵan. 72 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 10 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Olardıń úrp-ádetlerine qaraǵanda urıs, adam óltiriw jınayat esaplanǵan. Urıs ornın basıw ushın shaxmat oylap tabılǵan [6]. Soqta oyını. Oynaw ushın arnawlı islengen, 36 danadan ibarat bolǵan qaǵaz karta. Qumarlı oyınnıń bir túri. Al, «Qaraqalpaqlar» shııǵarmasında bolsa: 1) Erejep bala waqtınan shaqqan hám ǵayratlı bolıp, gùresse jıǵıp, tóbelesse sabap, tez arada kózge túsken [9,1