АНАЛИЗ ВЛИЯНИЯ ОРГАНИЗАЦИИ ИСЛАМСКИХ БАНКОВ НА ЭКОНОМИЧЕСКИЙ РОСТ ОТДЕЛЬНЫХ СТРАН

Аннотация

This article presents scientific comments on the research of Muslim economists on the influence of Islamic banks on the economic growth of the country. It is dedicated to reflecting the factors of sustainable development of Islamic banks in 2021-2022 and the pace of change. The position of Islamic banks in different regions of the world is analyzed. The reasons for the changes are indicated and explained. The effectiveness of changes in legislation on the creation of Islamic banks in the leading countries of the world has been studied. Key words: islamic finance, Islamic banks, sukuk, legal framework, economic growth, Islamic deposits, gross national product. Кириш. Банк тизими ўзининг воситачилиги туфайли капитал маблағлар тўғри тақсимланиши билан иқтисодий тараққиётни рағбатлантиришда муҳим рол ўйнайди. Ислом молиясининг энг йирик тармоғи бўлган ислом банкчилиги ҳам анъанавий банк тизимининг муқобили сифатида яшовчанлигини кўрсатди ва бозордаги ўз улушини оширди. Фаолияти фоизга асосланган оддий банклардан фарқли равишда ислом банклари молиявий воситачи ва савдо агенти сифатида ҳам иш олиб боради. Ислом банкларининг савдодаги шерик сифатида ўз мижозлари билан муносабати воқеликда иқтисодий фаолиятни рағбатлантиради, бу иқтисодий ўсиш учун муҳим ҳисобланади. Ҳозирги вақтда дунёнинг 100 ортиқ мамлакатида 610 дан ортиқ исломий банклар ишлаб турибди. Мутахассисларнинг фикрича, яқин истиқболда ҳам исломий банк соҳаси жиддий ўсиш кўрсаткичларини сақлаб қолади. Ислом банкларининг асосий активлари Форс кўрфази мамлакатлари ҳамда Малайзия ва Эрон ҳисобига тўғри келади. Ғарбдаги ривожланган мамлакатлар Буюк Британия, АҚШ, Люсембург ва бошқаларда ҳам исломий банклар молия бозорида ўзининг муносиб ўрнини эгалламоқда. Исломий банкчилик меъёрий кўмак мавжуд мамлакатларда яхши ривожланмоқда ва келажакда ҳам шундай давом этаётганини алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиз бўлади. Бунинг мисоли рухсатнома ва меъёрий талабларни олиш, исломий банкчилик воситаларини қўшалоқ солиққа тортишдан четланиш, ислом банкларига савдо фаолияти ва тўғридан-тўғри инвестиция киритиш, корхоналар устав капиталида иштирок этишга рухсат бериш сингари вазиятларда яққол намоён бўлади, шу каби омилларнинг мавжудлиги муқобил воситаларга молия бозоридаги барча иштирокчилар учун тенг ҳуқуқий майдонда ҳаракат қилишга имкон яратади. Адабиётлар шарҳи. XX асрнинг якунига келиб, ислом молиясининг барқарор ривожланиши молиявий дунёда янги мунозараларни пайдо қилди. Бир нечта тадқиқотлар ислом банкларининг самарали ва барқарор эканлиги, активлари сифати юқорилиги, харажатлар ва кредит хатарини камайтириш нуқтаи-назаридан самаралироқ эканлигини кўрсатди. Chowdhury Mohammad, Ashraful Ferdous, Chowdhury Shahed Akbar ва Mohammad Shoyeb (2018)лар нашр этган “Бангладешнинг иқтисодий ўсиши ва хатарларни тақсимлаш ҳамда хатарларни тақсимламасдан молиялаштириш ўртасидаги алоқа” номли мақолада Бангладешнинг, Abd. Majid, Shabri ва Salina Kassim (2015) томонидан нашр этилган “Исломий молиянинг иқтисодий ўсишга таъсирини баҳолаш” номли мақоласида Малайзиянинг иқтисодий шароитида исломий банкчилик ва иқтисодий ўсиш ўртасида ижобий ва давомий алоқадорлик борлигини кўриб чиққанлар. 299 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz Муаллифлар алоқадорлик чегараларини текшириш учун авторегрессив тақсимланган кечикишлар (ARDL - autoregressive distributed lags), хатоларни таҳрирлаш модели (ECM) ва Грейнжернинг сабаб - оқибатларни алоқадорлиги эконометрик тестидан фойдаланишган, натижада улар исломий депозитлар ялпи миллий маҳсулотнинг ўсишига ижобий таъсир кўрсатишини хулоса қилганлар. Худди улар каби Hachicha, Nejib, and Amine Ben Amar (2015) “Исломий банк орқали молиялаштириш иқтисодий ўсишга таъсир кўрсатадими? Малайзия вазияти” номли мақоласида 2000 йилнинг 1-чораги ва 2011 йилнинг 4-чораги оралиғидаги давр учун Малайзия иқтисодиётини ўрганиб чиққан. Муаллифлар бунинг учун исломий банк кредитларининг мамлакатда берилган умумий кредитлар, ялпи миллий маҳсулот ва инвестицияларга нисбатини хусусий сектор учун, исломий молия тизими ва исломий молия орқали жамғарилган капитал учун кўрсаткич сифатида фойдаланган. Улар Йоханссеннинг коинтеграция модели ҳамда хатоларни тузатишнинг вектор моделидан (VECM) фойдаланиб, исломий молиянинг иқтисодий ўсиш билан узоқ муддатли алоқадорлиги қисқа муддатли модель билан солиштирганда, кам аҳамиятли экан деб хулоса қилган. Бундан ташқари Boukhatem, Jamel, and Fatma Ben Moussa(2018)лар “Исломий банкларнинг ЯММ ўсишига таъсири: Шимолий Африка ва Яқин Шарқнинг айрим мамлакатлари мисолида” мақоласида мазкур ҳудуд мамлакатларида исломий молия узоқ муддатли истиқболда аҳоли жон бошига тўғри келувчи ЯММнинг ўсишига олиб келишини аниқлаган. Уларнинг изланишларида исломий молиянинг ўсиши ва иқтисодий ривожланиш ўртасидаги алоқа ўрнатиш учун назарий асос шакллантириб берилган. Хусусан, мазкур ҳудуддаги 13 та мамлакатнинг 2000-2014 - йиллардаги йиллик маълумотлардан фойдаланган ҳолда, коинтеграциянинг панелли модели исломий молия ва иқтисодий ўсиш ўр