ОСОБЕННОСТИ МЕХАНИЗМА ВЗЫСКАНИЯ НАЛОГОВОЙ ЗАДОЛЖЕННОСТИ В УСЛОВИЯХ РАЗВИТИЯ ЦИФРОВОЙ ИНФРАСТРУКТУРЫ НАЛОГОВОГО АДМИНИСТРИРОВАНИЯ

Аннотация

In the context of the development of the digital infrastructure, the specific features of the tax debt collection mechanism in the tax administration were studied in this article, the main focus is on the role of tax legislation and the obligations of taxpayers. Also, conclusions were drawn on general problems, including the need to improve the enforcement of tax obligations and tax evasion, and the need to make tax legislation and tax rules more precise and simpler. At the same time, some important reforms were studied and scientific-practical conclusions and proposals were developed on foreign experience and its application in our country. Key words: tax liability, tax policy, tax revenue, analysis, indebtedness, efficiency, optimization, tax benefits, tax rate. Кириш. Бюджет даромадлари шакиллантиришда солиқлар асосий ўринни эгаллайди. Шундай экан, бюджет даромадларини ўз вақтида, тўлиқ, турли зиддиятларсиз, қонуний йўллар билан шакиллантириш керак. Бунда солиқ тўловчилар томонидан хисобланган солиқ ва тўловларни ундирилиши катта ахамият касб этади. Бугунги кунда хисобланган солиқ ва тўловларни тўламасдан боқиманда Давлатимизнинг ҳозирги кундаги тадбиркорлик ва кичик бизнесни қўллаб қувватлаш ҳамда улар фаолиятини эркинлаштириш жараёнида турли текширишларни камайтириш, солиқлар ва йиғимларнинг улар фаолиятига таъсирини камайтириш, яъни мулкчилик шаклидан қатъий назар ҳар қандай хўжалик субъекти тўлаётган солиғи унга тўла-тўкис иқтисодий эркинлигини таъминлашга асос бўлишига эршиши бугунги кундаги солиққа тортиш тамойилларининг энг асосийси экани ҳеч кимга сир эмас. Мустақилликка эришган даслабки йилларимизданоқ, қарздорликнинг, айниқса, солиқ қарздорликнинг ўсишини олдини олишга катта аҳамият берилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Ушбу тадқиқотимиз солиқ мажбуриятлари ижросини такомиллаштириш мавзу доирасида олиб борилган илмий изланишларни ўрганиб чиқишга ҳаракат қилганмиз. Солиқ мажбурияти - жисмоний шахс, корпорация ёки бошқа юридик шахснинг давлат олдидаги солиқ қарзининг умумий суммаси. Даромад солиғи, савдо солиғи ва капитал даромад солиғи солиқ мажбуриятларининг барча шаклларидир (Жонсон, 2022). Солиқ мажбуриятининг таърифи жисмоний ёки юридик шахснинг давлатга солиқ бўйича қарзи бўлган пул ёки қарз миқдоридир (Жозепсон, 2022). Демак, англашилмоқдаки солиқ мажбуриятлари солиқ тўлашдан бўйин товлашга қараб кетмоқда. Яъни ушбу тадқиқот доирасида солиқ тўлашдан бўйин товлаш тушунчасини иқтисодий моҳиятини очишга ҳаракат қиламиз. Солиқ тўлашдан бўйин товлаш деганда жисмоний ёки юридик шахсларнинг солиқ мажбуриятларини қонунга хилоф равишда камайтириш мақсадида амалга оширилаётган кенг кўламли фаолият тушунилади. Солиқ мажбуриятлари солиқ тизимларининг стандарт ва ҳуқуқий жиҳати бўлиб, солиқ тўлашдан бўйин товлаш фирибгарлик йўли билан ушбу мажбуриятлардан қочиш ёки камайтиришга қаратилган жиноий ҳаракатдир. Солиқ тўлашдан бўйин товлаш тарих давомида ҳамма жойда кенг тарқалган. “Солиқ тўлашдан бўйин товлаш” атамаси солиқларнинг адолатли улушини тўлашни истамайдиганлар томонидан кенг кўламли фаолиятни ўз ичига олади (Овусу ва бошқ., 2019). Бу солиқларни камайтириш мақсадида қонунни бузишга ҳаракатдир. Даромадни 362 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz камайтириб кўрсатиш, чегирмаларни ортиқча кўрсатиш ва молиявий ҳужжатларни манипуляция қилиш солиқ тўлашдан бўйин товлаш стратегиясининг мисолидир (Озили, 2020). Шунга қарамай, солиқ тўлашдан бўйин товлаш натижасида йўқотилган даромад миқдори ҳар қандай мамлакатда катта бўлиши мумкин. Бизнинг замонавий жамиятимиз тез иқтисодий ва ижтимоий ўзгаришлар, глобаллашув, рақамлаштириш, янги бизнес моделлари, солиқ тўловчиларнинг ҳаракатчанлиги, пандемиядан тикланиш ва можаролар контексти билан боғлиқ турли муаммоларга дуч келмоқда. Натижада, ҳукуматлар ва солиқ органлари бутун дунё бўйлаб солиқ йиғишнинг инновацион усуллари ва фискал ресурслардан самарали фойдаланиш орқали солиқ интизомини мустаҳкамлаш орқали солиқ тизимининг самарадорлигини оширишга кўпроқ эътибор қаратишлари керак (Сирман ва бошқ., 2021). Солиқ мажбуриятлари ва пул ўтказмалари солиқ тўловчиларнинг маълум бир солиқ юрисдикциясига хос бўлган солиқ қонунлари ва қоидаларига мувофиқ аниқ, қониқарли ва тўлиқ декларацияларни топширишга тайёрлигини англатади (Ojo, 2016). Бу шуни англатадики, солиқ мажбуриятлари ва пул ўтказмалари солиқ тўловчиларнинг солиқ қонунлари ва қоидаларига декларацияларни топширишга мажбурланмасдан рози бўлишга тайёрлигини ва ўз вақтида етарли даражада ўтказишни англатади. Бошқача қилиб айтганда, солиқ тўғрисидаги қонун ва қоидаларга риоя қилмаслик пул ўтказмаларининг камлигини ёки тўғридан-тўғри қочишни келтириб чиқаради. Тадқиқот методологияси. Таҳлил жараёнида маълумотларни статистик гуруҳлаш, қиёсий ва трендли таҳлил усулларидан фойдаланилди. Мақолада иқтисодчи олимларнинг солиқ маъмуриятчилигининг такомиллаштиришнинг долзарб масалалари таъминлашга қаратилган илмий-назарий қарашлари қиёсий таҳлил қилинган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Республикамизнинг солиқ