ВОПРОСЫ РЕГУЛИРОВАНИЯ РЫНКА БАНКОВСКИХ УСЛУГ В РЕСПУБЛИКЕ УЗБЕКИСТАН

Аннотация

Direct or indirect regulation of the banking services market serves to prevent and minimize negative situations that may occur. Regulation and control of the market of banking services by the Central Bank will not only develop inter-bank competition in the country, but also create a basis for increasing the quantity and quality of banking services. From this point of view, the research and improvement of regulatory practices of the banking services market in the Republic of Uzbekistan is a factor of sustainable development of the banking system. In this article, the issues of regulation of the market of banking services in the Republic of Uzbekistan are studied and relevant recommendations are developed. Keywords: banking services, customer, banking services, retail service, corporate service, prudential regulations, banking services market, banking supervision, Central Bank. Кириш. Ўзбекистон Республикаси банк тизимини ислоҳ қилиш ва уни ривожлантириш банк хизматлари оммабоплигини ошириш банклар фаолиятини халқаро стандартларга мувофиқ ташкил этиш борасида чора-тадбирлар амалга оширилди. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 12 майдаги ПФ-5992-сон “2020-2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегияси тўғрисида”, 2018 йил 23 мартдаги ПҚ-3620-сон “Банк хизматлари оммабоплигини ошириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”, 2017 йил 12 сентябрдаги ПҚ- 3270-сон “Республика банк тизимини янада ривожлантириш ва барқарорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги қарорлари ҳамда ушбу соҳага оид бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга ошириш банклараро рақобатни ривожлантиришда муҳим амалий аҳамият касб этмоқда. Юқоридаги каби ҳолатлар ижобий ҳисоблансада, банк тизимини ривожлантириш ва банклараро рақобатни тартибга солиш борасида муаммоларнинг мавжудлиги, Марказий банк томонидан тартибга солиш ва мазкур йўналишдаги амалиётларни мувофиқлаштириб бориш талаб этилади. Ўзбекистон Республикасида давлат улуши бўлган банкларнинг банк хизматлари бозоридаги улуши сўнгги ўн йилда беқарор бўлсада, ўртача олинган кўрсаткичлар бўйича юқори улушга эга эканлиги рақобат муҳитига салбий таъсирни юзага келтирмоқда. Банк хизматлари тартибга солиш ва банклараро рақобатни ривожлантиришга салбий таъсир қилувчи қуйидаги муаммо мавжуд: 1. Ўзбекистон Республикаси банк тизимининг ислоҳ қилиш, банк тизимини янада ривожлантириш ва барқарорлигини ошириш борасида чора-тадбирлар амалга оширилиб, мазкур жараёнда банкларни хорижий инвесторларга сотиш ҳамда хусусийлаштириш каби белгиланган мақсадли вазифалар ижросининг тўлиқ таъминланмасдан қолиши. Хусусан, халқаро молия институтлари кўмагида «Ипотека- банк» АТИБ, «Ўзсаноатқурилишбанк» АТБ, «Асака» АТБ, АТ «Алоқабанк», «Қишлоқ қурилиш банк» АТБ ва «Туронбанк» АТБдаги давлат улушларини босқичма-босқич хусусийлаштириш белгиланган бўлсада, бугунги кунда фақатгина АТИБ «Ипотека-банк» хорижий инвесторларга сотилган. 2. Банклараро рақобат ва уни тартибга солиш борасида меъёрий ҳуқуқий ҳужжатлар ишлаб чиқилмагани ҳамда банк хизматлари бозорини тартибга солиш борасида услубиётнинг мавжуд эмаслиги. 393 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz 3. Давлат улуши мавжуд банклар давлат иштирокидаги корхоналарни ва давлат ривожланиш дастурларини имтиёзли фоиз ставкаларида молиялаштиришга фаол жалб этган ҳолда муайян мақсад ва вазифалар учун ташкил этилгани натижасида ушбу банкларнинг жами кредит портфелида имтиёзли кредитларнинг улуши 60 фоиздан кўпроқни ташкил этмоқда. 4. Банк тизимида фаолият юритаётган 35 та банкдан 10 та банкнинг капиталида давлат улуши бўлиб, 2024 йилнинг 1 апрел ҳолатига уларнинг капитали банк тизими жами капиталининг 64 фоизидан ортиғини, активлари эса умумий активларнинг 67 фоизидан кўпроғини, кредит қўйилмалари эса, 70 фоиздан ортиқ қисмини ташкил этади. Мазкур ҳолат банк хизматлари бозорида концентрация даражасининг юқори эканлигини кўрсатади. Бундан ташқари, Ўзбекистон банк тизимидаги активларнинг асосий қисми давлат улуши мавжуд учта йирик банкнинг (Миллий банк, Агробанк, Саноатқурилишбанк) умумий улуши 2024 йил 1 апрел ҳолатига бутун тизимдаги активларнинг деярли 41 фоизини, ТОП-5 та банкнинг улуши 55 фоизни ташкил этади. 5. Ўзбекистон Республикаси банк тизимида 2017 йилда бошланган банк тизимини ислоҳ қилишнинг фаол босқичи валюта бозорини либераллаштириш, банк фаолиятидаги эскирган чекловларни олиб ташлаш ва банкларни уларга хос бўлмаган функциялардан озод қилиш, банк хизматлари оммабоплигини оширишга қаратилди. Лекин, бугунги кунга қадар республикамиз банк тизимида, банклар фаолиятига хос бўлмаган функциялар сақланиб қолаётганлиги, банк хизматлари бозори ривожланишига салбий таъсир этмоқда. Рақобатни қўллаб-қувватлаш ва уни тартибга солиш давлатнинг муҳим функцияларидан бири ҳисобланади. Жаҳон молиявий инқирози банклараро рақобат ва давлатнинг рақобат сиёсатидаги (банклар рақобат даражасига таъсир қилувчи сиёсат ва қонунларга) ролини оширди. Молиявий бозорларда рақобат ва м