NAQIL-MAQALLAR TILINDE SHIǴIS SEPLIKLI ETALONLAR ARQALI BILDIRILGEN SALISTIRMALI JAY GÁPLERDIŃ QOLLANILIWI

Аннотация

This article uses the method of syntactic analysis of the language of proverbs. As we know, the indicator of relativity is very prominent in the language of proverbs, so we decided to focus on simple sentences in it. In this case, the construction of simple sentences with relative comparisons using standard words in oriental semantics was analyzed on a scientific basis. Key words: simple sentences with analogy, comparative degree subordinate clause and adverb, subject of analogy, basis (sign) of analogy, standard of analogy. Insannıń dúnyanı biliw procesinde salıstırıw júdá úlken áhmiyetke iye. Eki yamasa onnan artıq predmettiń ayırmashılıq táreplerin anıqlaw arqalı sırtqı ortalıqtı biliw eń keń tarqalǵan usıllardıń biri esaplanadı. Salıstırıwlar arqalı qanday da bir nárseni tanıp biliw, onıń jaqsı hám jaman táreplerin úyreniw, jaman tárepinen sabaq, al jaqsı táreplerinen úlgi alıw hárbir insannıń turmısında ushırasatuǵın jaǵday. Sonday-aq, hárqaysı tarawda da ayqın kózge taslanatuǵın qubılıslardıń biri. Demek, salıstırıw tilde de bar. Salıstırmalı mazmunlı jay gápler dúnyanıń barlıq tillerinde bar, biraq olardıń qurılısı hár tilde hár qıylı. Salıstırmalı jay ga'plerdin' mazmunlıq ha'm quramlıq ta'repi boyınsha S.L.Nevelovanın' a'yyemgi hind-grammatikalıq tekstlerinen, Panini grammatikasınan baslap salıstırıwdın' 4 ag'zag'a iye ekenligi, yag'nıy 1) salıstırılıp atırg'an na'rse; 2) og'an salıstırılıwshı so'z; 3) salıstırıw belgisi; 4)salıstırıwdın' formalıq ko'rsetkishi [1; 38]. 7 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Kópshilik túrkiy tillerde salıstırmalı dárejedegi kelbetlikler hám ráwishler menen salıstırmalı mazmun ańlatıladı. Tilshi ilimpazlardıń kópshiligi -raq qosımtasın salıstırıw dáreje qosımtası dep esaplaydı [2; 136]. Biraq, túrkiy tillerde salıstırıw dáreje qosımtası joq [3; 152], joqarıdaǵı –raq qosımtası bolsa páseytiw, kemeytiw mánisin beredi. Bul haqqında ózbek tilshi ilimpaz A. Hojiyev -raq qosımtası páseytiw dáreje qosımtası ekenligin aytadı [3;255]. Al, salıstırıw máni túrkiy tillerde shıǵıs sepligindegi (ayırım jaǵdaylarda kómekshiler) sózler arqalı ańlatıladı. Biraq, meniń pikirimshe, salıstırıw qanday da bir nárseni basqa bir nárseden arttırıp, joqarı kórsetiw, yamasa páseytip, tómen kórsetiw maqsetinde salıstırıladı. Solay eken, salıstırıw mazmunlı gáplerdi dúziwde páseytiw dáreje qosımtasınan paydalanıw maqsetke muwapıq boladı, dep oylayman. Etalon – bul qanday da bir sózge teńeletuǵın obyekt. Shıǵıs sepligi qosımtaları (-dan/-den, -tan/-ten, -nan/-nen) mine usı etalon sózge qosılıp, salıstırıw mánili jay gáplerdi dúzedi. Ásirese, bul jaǵdaydı kúndelikli turmısımızda, jáne de biybaha folklorımızdıń bir túri bolǵan naqıl-maqallar tilinde kóplep ushıratıwımızǵa boladı. Óytkeni, naqıl-maqallar didaktikalıq mazmunǵa qurıladı. Onda turmıstıń oylı-bálent tárepleri, insannıń jámiyette ornın belgilewshi insanıy pazıyletleri, jaman illetlerdi qaralawshı belgiler kózge taslanadı. Salıstırıw bolsa bul nárselerdi ele de ashıp bereri sózsiz. Máselen, Jaqsı sóz paldan tatlı [5; 137] Bunda jaqsı sóz – salıstırıw subyekti, pal sózi – salıstırıw etalonı, -dan shıǵıs sepligi – salıstırıwdıń formalıq kórsetkishi, tatlı – salıstırıw belgisi yaǵnıy tiykarı sıpatında qollanılıp, salıstırıw mánisindegi jay gápti dúzgen. Bunday gáplerdiń sintaksislik qurılısı ápiwayı bolsa da mazmunlıq jaqtan quramalı, yaǵnıy eń kemi eki propoziciyadan ibarat boladı. Joqarıdaǵı mısalda “Jaqsı sóz tatlı” hám “Pal tatlı” degen eki propoziciya qollanılǵan. Biraq, ekinshi yaǵnıy “Pal tatlı” propoziciyası qurılısı jaǵınan qısqarǵan, tek subyekt ǵana (Pal) berilgen. Salıstırmalı qatnasta bolsa bul gáptegi subyekt penen birinshi propoziciyadaǵı subyekt (jaqsı sóz) baylanısqa túsken. Salıstırıw tiykarı yaǵnıy belgisi “tatlı” ekenligi hár eki propoziciya ushın da ortaq belgi esaplanadı. Demek, mazmunlıq jaqtan bul belgi salıstırıw etalonına da predikaciyalanǵan. Solay eken, salıstırmalı jay gáplerde salıstırılıp atırǵan subyektler ortasındaǵı baylanıs bir-biri menen tıǵız baylanıslı boladı. S.O.Karcevskiy: “ bul baylanıs, yaǵnıy eki gáptiń ózara qatnası formasın da alıwı múmkin” dep jazadı [4; 108]. Rasında da, biz bunı hám mazmunlıq, hám qurılısı jaǵınan ózara baylanıslı eki jay gáp sıpatında alıp qarawımızǵa boladı: Jaqsı sóz tatlı. Pal tatlı. Naqıl-maqallar tilinde shıǵıs seplikli etalonlar arqalı bildirilgen salıstırmalı jay gáplerdiń qollanılıwı kóp ushırasatuǵın jaǵday. Máselen, 1. Qayırsız boydaqtan qayırlı qoyshı jaqsı [5; 156] 1. Jaman tuwısqannan jat jaqsı [5; 25] 2. Ámirdiń asınan paqırdıń mushı jaqsı [5; 35] 3. Jaman joldastan tayaq jaqsı [5; 52] 4. Elli gápten belli gáp jaqsı [5; 52] 5. Jaqsı ótirikten jaman ras jaqsı [5; 51] Bul naqıl-maqallardıń joqarıda keltirilgen naqıldan (Jaqsı sóz paldan tatlı) parıqlı tárepi –dan shıǵıs sepligindegi etalon sózi 1-propoziciyada qollanılǵan. 1-2-3-4-5-6- naqıl-maqallarda 7 3 Internation