ETNOS HÁM MILLET TÚSINIKLERINIŃ SALISTIRMALI ANALIZI

Аннотация

This article mainly examines the broad meaning and similarities, as well as the differences between the concepts of “ethno” and “nation”. Key words: Ethno, Ethnopsychology, people, nation, tribe, language, communication, custom, tradition. Etno sózi bul grekshe: qáwim, xalıq, xalayiq mánisin beredi hám qaraqalpaq tilin úyreniwe tariyxinda da ózlestirilgen qospa sózlerdiń birinshi bólimi misalinda: xalıq, xalıq hám olarga tiyislilik mánilerin bildiredi dep túsindiriledi. Máselen: etnogenez, etnografiya siyaqli. Al millet sózi bolsa: Millet túri, millet, arab tilinde de Milla diniy yağniy "dáslep" sózin bildirip hám basqada jerlerde yuridikalıq atama statusina musilman mámleketlerinde keń tarqalgan diniy konfessiya, bunıń ushın arnawlı ajıratılgan jerlerde (kvartallarda) jaylasqan avtonom hákimshilik mákemelerge (sud procesi, bilimlendiriw, densawlıqtı saqlaw hám basqalar tarawında) iye. XV-XX ásirlerde "millet" túsinigi Osmaniyler imperiyasında keń tarqalgan bolip, onda jasawshı xalıqlardı diniy tiykarda bóliw ushın qollanilgan. Etnik milletshilik, etnonasionalizm [1] - milletshiliktiń bir kórinisi bolip, onda millet hám millettin etnikalıq kelip shıǵıwı menen baylanıslı hár túrli siyasiy máselelerge etnosentrik (ayırım jaǵdaylarda etnokratlıq) kózqarasqa ayrıqsha itibar beriledi. Etnik toparlar til hám qan qatnasıqlarına, xalıqlar bolsa siyasiy hám ekonomikalıq baylanıslarǵa, mádeniyatqa, uliwma ózine tánlikke tiykarlanadı dep túsindiriledi. Millet milliy máplerdi ańlaw tiykarında jumis alıp baradı, etnikalıq toparlar bolsa bunday jasaw formasına iye emes. Al Etnapsixologiyalıq ózgesheliklerdiń ayırım belgileri adamlar birliginiń barlıq tariyxıy dáwirlerine, yaǵnıy xalıq, qáwim, elatlarga tán bolsa, Etno-difrenciyalawshı hám etno- integraciyalawshı ózgeshelikler de bolıwı múmkin eken yağniy hár qıylı ózgeshelikler: til, qádiriyatlar hám normalar, tariyxıy estelik, din, watan haqqındaǵı ideyalar, uliwma ata-babalar 6 9 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 12 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ ápsanası, milliy xarakter, xalıq hám professional kórkem óner. Etnikalıq kelip shıǵıw, birinshi gezekte, hár bir insan ushın áhmiyetli bolǵan funkciyalardı tabıslı orınlawǵa uqıplı bolǵan psixologiyalıq jámiyetshilik sıpatında qızıqtıradı. Áyne xalıq tariyxın hám onıń psixologiyalıq ózgesheliklerin bir-birine salıstırsaq, biz etnopsixologiyalıq ózgeshelikler xalıq tariyxın tereńlestiretuǵınlıǵın kóremiz.Basqa táriypler etnikalıq topar yamasa etnikalıq jámáát túsindirmeydi. Zamanagóyliktin etnikalıq parodoksi xalıqlardıń ózligin saqlap qalıw, kúndelikli turmıstıń ózine tánligin atap ótiw tilegi menen sipatlangan proceslerdi bildiredi. S.I.Korolevtiń jazıwinsha, "Millet ruwxında qáliplesken etnopsixologiyalıq ózgeshelikler belgili dárejede usı millet wákillerin qorǵawshı mexanizm rolin atqaradı. Ol tap záńgire sıyaqlı jat nárselerdi ajıratıp, onı yamasa qabıl etedi, yamasa sol xalıqta bar bolǵan normalar tiykarında qayta isleydi, yamasa onı biykar etedi. Zamanagóyliktiń etnikalıq porodoksi xalıqlardıń ózligin saqlap qalıw, kúndelikli turmıstıń ózine tánligin atap ótiw tilegi menen súwretlengen processlerdi bildiredi. S.I.Korolevtiń jazıwı boyinsha "Millet ruwxında qáliplesken etnopsixologiyalıq qásiyetler belgili dárejede usı millet wákillerin qorǵaw ushin islewshi mexanizm rolin atqaradı. Ol tap analiz sıyaqlı jat zatlardı ajıratıp, oni yamasa qabıl etedi yamasa sol xalıqta bar bolǵan normalar tiykarında qayta islep beredi yamasa onı biykar etedi. Átiraptaǵı waqiyalardı, hádiyselerdi ózine tán túrde persepciyalaw, kóz aldına keltiriw hám pikirlew hám olardıń tábiyati hám sezimleri, úrp-ádet hám dástúrler, xarakter tárizinde kórinisi etnopsixologiyanıń tákirarlanbaytuǵın ózgeshelikleri esaplanadı Hár bir xalıqtıń tariyxı hám táǵdiri ózine tán ótedi.[2] Áyne xalıq tariyxın hám onıń psixologiyalıq ózgeshelikleri xalıq tariyxın tereń sáwleleniwdi kóremiz. Millet túsiniginde Milliy xarakterdiń bar ekenligi haqqındaǵı gúman bárqulla ápiwayı sananıń da, sociallıq pánlerdiń de tiykarı bolıp kelgen. G. D. Gachev buni júdá qısqasha bayan etken: "Xalıqtıń, oylawdıń, ádebiyattıń milliy xarakteri júdá "awir," uslap turiw qıyın. Siz oniń bar ekenligin sezesiz, biraq oni sóz benen sipatlawǵa háreket etkeninizden keyin, ol tez-tez joǵaladı hám siz ózińizdi ápiwayı gáplerdi, kereksiz nárselerdi aytiwdi yamasa onda tek ogan emes, al barlıq xalıqlarga tán bolgan nárseni kóriwdi baslaysiz. Bul qáwiptiń aldın alıw múmkin emes, siz tek usı haqqında mudamı eslep, ol menen gúresiwge háreket etiwińiz múmkin, biraq oni jeńip kete almaysız...dep óz miynetlerinde millet túsinigine de oniñ xarakterine yağniy psixologiyaliq ózgesheliklerine de diqqat awdarğan. Ekinshiden, hár qanday ózgeshelikti ayrıqsha etnikalıq jámáátlerdiń múlki dep esaplaw múmkin emes. Ózine tán bolgan nárse belgiler yaki olardıń jıyındısı emes, al dúzilisi bolip tabıladı:..."biz kóp belgilerdiń ayırım "toparları" haqqınd