СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА ДИВИДЕНДОВ В АКЦИОНЕРНЫХ ОБЩЕСТВАХ

Аннотация

The article is based on the fact that the distribution of profits of joint-stock companies and the improvement of the calculation of dividends paid to shareholders is an urgent issue. Based on the analysis of the data obtained from the practice, the accounting of profit distribution and dividend payments is covered. Key words: profit, profit distribution, dividend, dividend policy, accounting, dividend payments, account. IV SON - APREL, 2024 479-4 4 8 7 4 9 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Кириш. Акционерлик жамиятларида дивидентларнинг бухгалтерия ҳисоби Ўзбекистон Республикасининг 2016 йил 13 апрелдаги “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги ЎРҚ-404- сон ва “Акциядорлик жамиятлари ва акциядорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонун 2014 йил 6 майдаги ЎРҚ-370-сон қонунлари билан тартибга солинади. Ҳозирги вақтда устав капиталининг бухгалтерия ҳисобини МҲХС лари талаби асосида ташкил этиш ва такомиллаштириш долзарб масалалардан ҳисобланади. Акционерларга тўланадиган дивидендлар ҳисобининг ишончлилиги ва аниқлиги акционерлик жамиятларининг дивиденд сиёсатининг халқаро талабларга жавоб берадиган даражада тузилганлигига боғлиқ. Халқаро амалиётда дивиденд сиёсатининг турлича талқини, унинг компаниялар инвестицион жозибадорлигига таъсири бўйича қарашлар турли дaрaжaдaлиги, оптимал дивиденд сиёсатини шакллантириш билан боғлиқ айрим масалалар ҳозиргача ўзининг ижобий ечимини топмаган. Адабиётлар шарҳи. Акционерлик жамиятларида дивидент сиёсати ва дивиденд тўловларининг бухгалтерия ҳисоби билан боғлиқ муаммолари назариячилар ва амалиётчилар ўртасида доимо мунозараларга сабаб бўлган ҳамда турлича талқин қилинганлигини келтириб ўтамиз. Ўзбекистон Республикасининг 2014 йил 6 майдаги “Акциядорлик жамиятлари ва акциядорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонун ЎРҚ-370-сон қонунининг 3-моддасида “Устав фонди (устав капитали) акциядорларнинг акциядорлик жамиятига нисбатан ҳуқуқларини тасдиқловчи муайян миқдордаги акцияларга тақсимланган тижорат ташкилоти акциядорлик жамияти” деб эътироф этилган (Қонун, 2024). Ўзбекистон Республикасининг Фуқаролик кодексида акциядорлар жамияти тўғрисида қуйидаги таҳрир келтирилган: Хўжалик ширкатлари ва жамиятлари тўлиқ ширкат, коммандит ширкат, масъулияти чекланган ёки қўшимча масъулиятли жамият, акциядорлик жамияти шаклида тузилиши мумкин. Устав фонди муайян акциялар сонига бўлинган жамият акциядорлик жамияти ҳисобланади; акциядорлик жамиятининг иштирокчилари (акциядорлар) унинг мажбуриятлари бўйича жавоб бермайдилар ва жамият фаолияти билан боғлиқ зарар учун ўзларига қарашли акциялар қиймати доирасида жавобгар бўладилар (Қонун, 2024). Ўзбекистон Миллий Энциклопедиясида эса акциядорлик жамиятларига: “Даромад топиш мақсадида ҳиссадорлик тамойилига биноан уюшган шерикчилик жамияти” сифатида таъриф берилган. Ушбу таърифда “шерикчилик жамияти” акциядорлик жамиятининг моҳиятини бузилишига сабаб бўлмоқда, чунки эмитент томонидан муомалага эмиссия қилинган акцияларни сотиб олган шахс “акциядор” сифатида жамиятнинг бошқарувида иштирок этиш билан бирга, сотиб олган акция учун маълум миқдорда дивиденд олади (Энциклопедия, 2000). Галанов ва Галановаларнинг (2021) фикрича, акциядорлик жамияти шаклининг ривожланишидаги асосий тенденцияни "капитални умумийлаштириш" деб аташ мумкин, бу нафақат фойдани хусусий равишда ўзлаштиришнинг олдинги кўплаб усулларини сақлаб қолади, балки уларнинг янги турларини яратади. Тижорат тузилмаларининг ривожланиш занжири миллий акциядорлик жамиятларини халқаро акциядорлик жамиятларига, ёки трансмиллий компанияларга айлантиришни ўз ичига олади (Галанов ва бошқалар, 2021). Акционерлик жамияти ёки акциядорлар жамияти сўзлари мазмун жиҳатига кўра бир хил ифодани касб этади. Демак бу – ой ва қамар сўзлари каби бир нарсанинг икки хил номи экан. Энди уларнинг таърифига тўхталадиган бўлсак, акционерлик жамияти – 480 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz масъулияти чекланган фирмаларнинг энг кенг тарқалган шакли бўлиб, одатда кўпроқ фойда олиш мақсадида моддий, меҳнат ва пул ресурсларини бирлаштирган уюшма ҳисобланади. Акционерлик жамиятлари очиқ ва ёпиқ турда бўлади. Очиқ турдаги акционерлик жамиятида акцияларни эркин сотиб олиш ва сотиш мумкин. Ёпиқ турдаги акционерлик жамиятида эса акциялар бир неча кишилар (корхоналар)га тегишли бўлиб, бозорда эркин сотиб олиниши мумкин эмас. Акциядорлар жамияти – даромад топиш мақсадида ҳиссадорлик тамойилига биноан уюшган шерикчилик жамияти. Акциядорлар жамияти бошқа шерикчилик корхонасидан фарқлироқ, муомалага номинал қиймати кўрсатилган акциялар чиқариш ва уни сотиш йўли билан тарқатиш бундай жамиятнинг молиявий негизини ташкил этади. Акция эгалари дивиденд шаклида даромад оладилар. Акциядорлар жамиятининг очиқ ва ёпиқ жамият шаклидаги кўринишлари бор: а) ёпиқ Акциядорлар жамияти – акция эгалари маълум гуруҳ, масъул, таъсисчиларнинг ўзи билан чекланади. Акциялар фақат уларнинг ўртасида тарқатилади; б) очиқ Акциядорлар жамияти – жамият акциялари эркин сотилади ва сотиб олинади,