Абдураҳмон Жомий “Рисолаи қофия” асарининг таркибий тузилиши

Аннотация

Ушбу мақолада поэтиканинг “илми сегона”(илмлар учлиги)дан бир қо- фия илми ҳақида батафсил тўхталинади. Илми қофия, унинг ўзига хослиги, қофия илмига бағишлан-ган бир қанча рисолалар мавжуд бўлиб, буларнинг асосийларидан бири А.Жо- мийнинг “Рисолаи қофия” асаридир. Жомийнинг ушбу рисоласи Шамсиддин Қайс Розий- нинг “Ал-Мўъжам” асари таъсирида яратилган. Мақолада муаллиф Абдурамон Жомий- нинг “Рисолаи қофия” асарининг илми қофияни ўрганишдаги аҳамияти хусусида тўхтал- ган. Аннотация. В статье подробно объясняется изучение одного из типов рифм из на- ук о поэтике. Есть много исследовательских работ о науке рифмы и ее уникальности, и «Рисолаи кофия» А.Джами является одной из них. Также Джами повлиял на работу «Аль-Муджам», написанную Шамсиддином Кайсом Рози. В статье обсуждается суть «Рисолаи кофия» Абдурахмона Джами в изучении науки рифмы. Annotation. In this article, a study of one type of rhymes from the “ilmi segona” (the trio of sciences) of poetics is thoroughly explained. There are a lot of research works about the science of rhyme and its uniqueness, and “Risolai qofia” (“Essay about rhyme”) by A.Jami is one of the major ones among them. This work of Jami‟s was influenced by “Al-Mujam” which was written by Shamsiddin Qais Rozi. The essence of Abdurahman Jami‟s “Risolai qofia” in learning the science of rhyme is discussed in the article. Калит сўзлар: поэтика, рисола, илми сегона (илмлар учлиги), қофия, ҳуруфи қофия (қофия ҳарфлари), қофия турлари. Ключевые слова: поэтика, брошюра, троица знаний, рифма, рифмованные буквы (хуруфи қофия), виды рифмы. Key words: Poetics, brochure, “ilmi segona” (The trio of sciences),“hurufi qofia”(the let- ters of rhyme), the types of rhyme. Шеърнинг поэтик гўзаллигини таъминлаб берувчи асос унсурлардан бири қофия са- налади. Қофия шеър аталмиш тизимли структуранинг таянчидир. Шеършуносликда қофия илми хусусида бир қанча рисолалар яратилган бўлиб, бу рисолалар форс, араб, туркий шеършуносликдаги муҳим манбалардан саналади. Абулҳасан Али Сараҳсий Баҳромий, Шамсиддин Қайс Розий,1 Аҳамад Тарозий,2 Абдураҳмон Жомий,3 Воҳид Табризий,4 каби олимлар қофия илми хусусида махсус рисолалар яратган бўлсалар, Шамси Фахрий Исфа- ҳоний, Юсуф Азизий, Ҳусайн Воиз Кошифий каби ижодкорларнинг асарларида қофия ил- мига доир муносабатлар мавжуд. Қофия ва унинг назарий асослари, ҳарфлари, турлари, тараққиѐти ва инқирози масалаларига оид илмий баҳслар акс этган бир қанча рисолалар яратилган бўлиб, Б.Сирус, А.Азар, В.Котетишвили, В.Жирмунский, Д.Самойлов, Ҳ.Му- ҳаммадий, Р.Мусулмонқулов каби олимлар маълум тил асосида илмий қарашларини баѐн этган. Мумтоз поэтика ва унинг таркибий қисмларидан бири қофия илми хусусида ўзбек 1 Фитрат А. Ааабиѐт қоидалари. Адабиѐт муаллимлари ҳам ҳаваслилари учун қўлланма (нашрга тайѐрловчи, сўз боши ва изоҳлар муаллифи Ҳ. Болтабоев). Т., “Ўқитувчи”, 1995, 161-бет. 2 Шайх Аҳмад Тарозий. Фунун ул-балоға. Т., “Хазина”, 1996. 3Абдураҳмон Жомий. Рисолаи қофияи Мулла Жомий. Калькутта, 1867. 4 Вохид Табризи. Джами и мухтасар. Критический текст, пер. И примеч. А.Е Бертельса. М., “Наука”, 1959. 151 олимларидан Фитрат ҳамда А.Саъдий ўз даврида биринчилардан бўлиб, назарий ҳамда амалий мисоллар асосида ўз муносабатини билдирган. Демак, мумтоз поэтиканинг тарки- бий қисми қофия илми хусусида бир қанча махсус рисолалар яратилган бўлиб, А.Жомий- нинг “Рисолаи қофия” асари бу йўлдаги муҳим тадқиқотлардан бири саналади. Абдураҳмон Жомийнинг “Рисолаи қофия” асари 1465 йилда яратилган бўлиб, олим- ларнинг таъкидлашича, Жомий ушбу рисоласини Шамсиддин Қайс Розийнинг “Ал-Мўъ- жам...” асарининг Қофия қисмига асосланиб ѐзган. Жомийнинг “Рисолаи қофия” асари бир қанча қўлѐзма нусхаларига эга бўлиб, улардан бирини фан доктори А.Эркинов Берлин Давлат кутубхонасидан келтирган. Бу нусха “Арузи Сайфий Бухорий” таркибида “Рисо- лаи қофияи Мулла Жомий” сарлавҳаси асосида киритилган. Асар форс тилидаги қофия илмига бағишланган муҳим рисолалардан бири бўлиб, Жомий Ҳамд (Бошланма – Ҳ.О.), Муқаддима, Хотима қисми билан биргаликда 8 қисм (1. Бисмиллаҳи-р роҳиани-р-роҳим 2. Муқаддима. 3. Ҳуруфи қофия (Қофия ҳаракатлари). 4. Ҳаракоти қофия. (Қофия ҳара- катлари). 5. Мутародифу мутавотир ва мутадорику мутақориб ва мутаковис. 6. Муқайяди мутлақу мужаррад. 7. Уйуби қофия. 8. Хотима) асосида қофия илми билан таништирган. Рисола анъанавий ҳамд билан бошланади. Жомий рисоланинг Ҳамд қисмида Аллоҳ- га чексиз ҳамд, Расулимизга мадҳу санолар айтган ҳолда асарнинг ѐзилиш тарихи хусуси- да маълумот бериб ўтади. Фикрни шеърий –қитъа жанри шаклида келтирган. Чу гул ба ханда дарояд лаби амал зи нишот, Агар зи гулшани лутфаш вазад насими қабул. Яъни: Лабингнинг хурсандчилигига амал қилиб гул ханда қилсун, Агар гулшанда шамол унинг лутфини қабул қилса. Асардаги кейинги қисм Муқаддима номи остида берилган бўлиб, бу қисм асарнинг муқаддимаси сифатида эмас, қофия илмининг муқаддимаси вазифасини бажарган. Жомий бу қисмда қофия, радиф, ридф сўзларига таъриф беради. Қофия ҳақидаги рисолалар каби аввалида қофияга, умумий ту