Исследование произведения хусейна вайза кашифи "Бадойе ул-афкор"

Аннотация

«Бадое ул-афкор» Хусейна Ваиза Кашифи - один из самых важных источников по теоретическим основам поэзии. В статье рассматриваются научно- теоретические взгляды на состав и рифму «Бадое ул-афкор». Ключевые слова: Поэтика, памфлет, илми сегона (Троица наук), рифмовка, рифмующиеся буквы, виды рифмовки. Annotation: Hussein Vaiz Kashifi's “Badoye ul-аfkor” is one of the most important sources on the theoretical foundations of poetry. The article examines the scientific and theoretical views on the composition and rhyme of “Badoye ul-аfkor”. Keywords: Poetics, pamphlet, ilmi segona (Trinity of Sciences), rhyme, letter rhyme (rhyming letters), types of rhyme Mumtoz poetika ilmi nazariyasiga muhim manbalardan biri bo‘lib, muallif asar bag‘ishlangan muhim manbalardan biri so‘zboshisida o‘z risolasini Hirot shohi Husayn Voiz Koshifiyning “Badoye’ ul-afkor Sulton Husaynga taqdim qilganini fi sanoeʼ ul-ashʼor” asaridir. Koshifiyning taʼkidlaydi. Sulton Husaynni adolatli ushbu asari mumtoz poetikaning tarkibiy hukmdor sifatida taʼriflab, “Badoyeʼ ul-afkor fi qismlaridan biri ilmi badiʼ tadqiqiga sanoyeʼ ul-ashʼor” uning eʼtibori bilan bag‘ishlangan. Ilmi badiʼning aruz va qofiya yaratilganini maʼlum qiladi. bilan o‘zaro bog‘liq jihatlariga alohida eʼtibor Mumtoz poetika ilmiga bag‘ishlangan qaratilgan ushbu asar fors adabiyotining ushbu asarda mumtoz sheʼr nazariyasi muhim manbalaridan biridir. Husayn Voiz borasida bahs yuritiladi. Аdabiy tur va Koshifiy o‘zigacha yaratilgan arabiy va forsiy janrlar, ularning oʼziga xos xususiyati, badiiy tildagi risolalar va ilmiy manbalar bilan sanʼatlar tavsifi asar mohiyatini belgilab chuqur tanishgan holda ushbu asarini bergan. Аsar 1488-1489-yillar oralig‘ida yaratigan. XV asr Xurosondagi ilmiy muhit yaratilgan. “Badoye’ ul-afkor”ning matni olim bu asarning yuzaga kelishiga zamin yaratib R.Musulmonqulov tomonidan Moskvada berdi. Mumtoz poetika ilmining bilimdoni eʼlon qilingan. Ushbu nashrga asarning Аbdurahmon Jomiyning poetika ilmi tarkibiy faksimel nusxasi ham ilova qilingan. qismlaridan bo‘lmish aruz hamda qofiyaga Keyinchalik sharq mumtoz poetikasiga oid oid “Risolai qofiya” va “Risolai aruz” tadqiqoti uchun ushbu asarni alohida tadqiq asarlarining yaratishi, bu davr ilmiy muhiti etgan. Olimning “Persidsko-tadjikskaya yuqori pog‘onada ekanligidan dalolat beradi. klassicheskaya poetika” asarida “ilmi Аlisher Navoiyning aruz vazni nazariyasiga segona” tarkibiga kiruvchi aruz, qofiya va ilmi bag‘ishlangan “Mezon ul-avzon” asari esa badeʼga oid X-XV asrlarga oid manbalar turkiy tildagi ilmi aruz bag‘ishlangan muhim tadqiqot obyektiga aylantirilgan. manbalardan biridir. Husayn Voiz Husayn Voiz Koshifiy asar Koshifiyning “Badoyeʼ ul-afkor fi sanoyeʼ ul- so‘zboshisida ushbu asar mumtoz sheʼr ilmi, ashʼor” asari ham shu davrda yaratilgan nazariyasi, janrlar, sheʼr qismlari, badiiy 199 sanʼatlar, qofiya ilmi haqidagi asar Hamisha dar harami hurmate tu, ekanligiga urg‘u berib ketadi. Koshifiy karda sujud! sheʼrshunoslikda bu ilmning o‘rni katta ekanligini alohida taʼkidlab, qofiya ilmi, Sabab vujud tu bud, ar na charh unsurlar, harakatlar qofiya tizimining vorunkor mukammal boʼlishiga zamin yaratishini Nayofaridi xud Vojib-al vujud, vujud. alohida taʼkidlaydi. Koshifiy risolani Undan so‘ng qofiya harakatlari yaratishda oʼzigacha yaratilgan barcha ilmiy nomlarining barchasi aks etgan, mumtoz manbalar bilan tanish bo‘lgan. Ularning qofiyaga oid fors tilidagi risolalarning deyarli uslubini davom ettirgan holda “Badoye’ ul- barchasida keltirilgan bayt taqdim qilinadi. afkor” asarini yaratgan. Garchi asarda Rass-u ishbo-u, hazv-u tavjih ast; ularning nomlari keltirilmagan bo‘lsa-da, Boz majro-yu bad azust nafoz. sanʼatlar ketma-ketligi, namunalar Maʼlumki, qofiya ilmi nazariyasiga Koshifiyning mumtoz poetika ilmiga ko‘ra qofiya harakatlari ( oltita)sifatida rass, bagʼishlangan forsiy manbalar bilan tanish ishboʼ, hazv, tavjih, majro, nafoz keltiriladi. bo‘lganligini koʼrsatadi. Ularning har biri qofiya harflari bilan yonma- “Badoye’ ul-afkor” asari muqaddima, yon joylashadi. “Badoye’ ul-afkor”da bu ikki bob va xotima qismdan iborat bo‘lib, harakatlar haqida, ularning o‘rni va boblar maʼlum tartib asosida sheʼr qismlari, joylashuvi borasida batafsil maʼlumot janrlari, badiiy sanʼatlar haqida maʼlumot keltirilmaydi. Аsarning keyingi qismlarida beradi. Muqaddima 4 fasldan tarkib topgan. g‘azal, qasida, qitʼa, ruboiy janriga oid sheʼriy Koshifiy fasllarni taqdim qilishda o‘ziga xos parchalar to‘liq holatda taqdim qilinadi. Bu uslubga tayangan: har fasl soʼngida maxsus sheʼriy asarning aksariyati Kamol Xo‘jandiy ikki qismli “Nukta” va “Foyda” sarlavhasi qalamiga mansub bo‘lib, Koshifiy ostida izoh qismni taqdim etgan. Dastlabki Kamoliddin Xoʼjandiyning badiiy jihatdan fasl “Sheʼr taʼrifi” haqida bo‘lib, sheʼrning mukammal g‘azal va qasidalarini tanlab o‘ziga xos xususiyatlari, yozilish tartibi olgan. Keyingi qismlarda qofiya ayblari xususida batafsil maʼlumot beriladi. Ikkinchi keltiriladi. Аyni