«YUSIP-ZILIYXA» DÁSTANÍNDA ÓZLESKEN SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍWÍ

Аннотация

The current Karakalpak language has gone through stages of development and formation. During these periods, other Turkic peoples, who were born there, also had contact with other non-Turkic peoples. As a result, words from the languages of other peoples were borrowed into our native language. In our article, we will talk about the borrowed words in the vocabulary of the epic. Key words: lexicon, vocabulary, specific vocabulary, specific vocabulary, words borrowed from Chinese, Arabic, Persian, specific layer of the epic language. УПОТРЕБЛЕНИЕ СОКРАЩЕННЫХ СЛОВ В ЭПОСЕ «ЮСИП-ЗИЛИЙХА». Аннотация. Современный каракалпакский язык прошел этапы развития и становления. В эти периоды тюркские народы, родственные другим народам, в то же время контактировали с другими нетюркскими народами. В результате слова из языков других народов были сведены к нашему родному языку. В нашей статье мы поговорим о сокращенных словах в былине. Ключевые слова: лексика, лексическое содержание, лексическое содержание, лексическое содержание, редуцированное лексическое содержание, слова, заимствованные из китайского, арабского, персидского языков, идиосинкратический слой эпического языка. Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramı óziniń kóp ásirlik tariyxında qáliplesip, rawajlanıp kelmekte. Onıń sózlik quramı bir jaǵınan qaraqalpaq tiliniń óziniń ishki nızamlıqları arqalı bayıp barsa, ekinshi jaǵınan basqa tillerden sózlerdi ózlestiriw arqalı bayımaqta. Qaraqalpaq xalqı óziniń tariyxında geografiyalıq-aymaqlıq ornalasıwına, belgili bir tariyxıy jaǵdaylarǵa baylanıslı basqa xalıqlar menen hár qıylı baylanısta hám qatnasta bolıp kelgen. Bul tariyxıy jaǵdaylar qaraqalpaq tiline de óziniń tásirin tiygizdi, qońsılas jaylasqan hám qarım-qatnasta bolǵan xalıqlardıń tillerinen, biziń tilimizge siyasiy, mádeniy, ekonomikalıq qatnaslarǵa baylanıslı kóplegen sózler kelip kirdi. Qaraqalpaq til biliminde dástanlardıń sózlik quramındaǵı ózlesken sózler boyınsha da izertlewler bar. Olardan O.Bekbawlov hám Q.Mámbetnazarovlardıń [1] miynetin atap ótsek boladı. «Yusip-Ziliyxa» dástanınıń sózlik quramında da túpkilikli túrkiy tillerine ortaq óz sózlik qatlam menen bir qatarda, basqa tillerden – qıtay, arab, parsı tillerinen kirgen sózler ushırasadı. 5 51 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Biz maqalamızda qıtay, arab, parsı tillerinen ózlesken sózler haqqında sóz etemiz. 1. Qıtay tilinen ózlesken sózler. Túrkiy tillerine qıtay tiliniń tásiri máselesi tyurkologiya iliminiń az izertlegen tarawlarınıń biri bolıp esaplanadı. Ilimpazlardıń kórsetiwinshe XI-XIV ásirge tiyisli uyǵır jazba estelileri – yuridikalıq hújjetleriniń tiline qıtay tiliniń tásiri júdá kúshli bolǵan[2]. Bir waqıtları túrkiy qáwimleri menen Qıtay qáwimleri arasında sawda baylanısları kúshli rawajlanıp, qıtay sawdagerleri túrkiy qáwimleriniń qalaların Batıs Aziya hám Evropa menen baylanıs jasawda sawda obyektleri retinde paydalanǵan. Solay etip, túrkiy tillerine sonıń ishinde qaraqalpaq tiline basqa tillerden kirgen sózlerdiń eń eski qatlamın qıtay tilinen ózlestirilgen sózler quraydı. «Yusip-Ziliyxa» dástaninıń sózlik quramında tómendegidey qıtay tiliniń elementleri ushırasadı: Altın – Malik Zigar bazardıń ortasındaǵı maydanǵa bir altın gúrsi qoydı. N.M.Shanskiy rus tilindegi «aliy» sózinin túrkiy tillerinen ózlestirilgenin, tatarsha «aliy» sózi rus tilinde «yarko-krasny, svetlo-rozoviy» mánilerin beretuǵının kórsetip túrk tilindegi «alaw» (plamya) sózi de usı sózge baylanıslı dóregen dep tastıyıqlaydı [3]. M.Qashǵariydiń «DLT» miynetinde bul sóz tómendegi mánide qollanǵan: al-toq sarı. Qaraqalpaq awızeki xalıq dóretpelerinde «altın»dı «qızıl» dep ataw jaǵdayları ushırasadı: Qızıldı kórse perishte joldan shıǵadı. Bul mısalda da «qızıl» sózi altındı ańlatadı. Gúmis – Qaraqalpaq: ál/al/ qızıl (+qıtay: tun//tın (metal)= qızıl metall altın. Mısalı: Malik Rayan ǵáziyneniń esigin ashtırdı, yaqut, hinji-marjan, altın-gúmis, hámme barın alıp keldi, táreziniń bir pállesine Yusipti, ekinshi pállesine ǵáziynede barın saldı, báribir teńlespedi, Yusipke xalıq názer taslar edi, patsha kóp qıynalıp áwere boldı. Fin ilimpazı I.G.Ramstedt «gúmis» sózin «kumul-kum-li» forması menen baylanıstıradı. Birinshi sıńarı «kiem» házirgi qıtay tilinde «altın» (czin) degendi bildirse, korec tilinde «qim», yapon tilinde «kin», «altın» degen mánini ańlatadı. Al ekinshi sinarı eski qıtay tilindegi «liey» – taza gúmis degen mánini bildiredi. Xan – Taymus xan jerden sekirip turdı. Taymus shah taxtqa shıǵıp hayran bolıp otırdı. Bul sóz «qaǵan» sózi menen baylanıslı. «Qaǵan, xan» sózleriniń etimologiyası tuwralı P.M.Melioranskiy, F.E.Korsh, S.E.Malov hám t.b. ilimpazlar pikir bildirgen. «Qagan» sózi tuwralı V.V.Bartold: «.. Титул «аан», существовавший наряду с «хан» носили государи древных тюрков, заимствовав его у своих предшественников жуань-жуаней. которых французский монголовед П.Пелье относит к монголоязычным народностям» [4] – dep ja