1917-1929-ЙИЛЛАРДА ҚОРАҚАЛПОҒИСТОНДА ТИЛ МУНОСАБАТЛАРИ

Аннотация

In this article transition to the Latin graphics in 1926-1940 in Karakalpakstan on the basis of new archive sources and published materials are revealed. The reasons and consequences of the reform of the Karakalpak written language of are shown as well. Key words: written language, language, alphabet, latinization, nationalities, liquidation of illiteracy, orthography, Karakalpak autonomous region, Cyrillic alphabet. ЯЗЫКОВЫЕ ОТНОШЕНИЯ В КАРАКАЛПАКСТАНЕ В 1917-1929 ГГ. Аннотация. В статье на основе новых архивных источников и опубликованной литературы освещается экскурс по переходу на латинизацию в 1926-1940 годы в Каракалпакстане, показываются причин и последствия реформы письменности каракалпакского языка. Ключевые слова: письменность, язык, алфавит, «яналиф», латинизация, наречия, национальности, ликвидация неграмотности, орфография, Каракалпакская автономная область, кириллица. 1919 йил июнь ойида Тўрткўлда катта ёшдагилар орасида саводсизликни бартараф этиш учун биринчи ўқув курслари очилди. Бу курслар ижроия қўмитаси ходимлари ва партия аъзолари учун ташкил этилган бўлиб, ўқитиш маҳаллий тилда олиб борилган. Курсларда 40 нафар киши таълим олган. Бу катта ёшдаги аҳоли саводсизлигини тугатиш йўлидаги дастлабки қадам эди. Ўша йилнинг август ойида Тўрткўлда икки ойлик иккинчи ўқитувчилар курслари иш бошлади. Унда 24 нафар киши таълим олган. У ердаги ўқитувчилар орасида Ержан Кожуров ҳам бор эди. Дарсликлар турли тилларда эди. 1924-1925 ўқув йилида Қорақалпоғистон Автоном Округида саводсизликни тугатиш бўйича 53 та пункт ва қишлоқ мактаблари мавжуд бўлиб, уларда 1000 дан ортиқ киши таълим олган. Тўрткўл округида уларнинг сони 17 та, Чимбой округида 16 та, Хўжайли ва Қўнғирот округларининг ҳар бирида 10 тадан эди. 1928-1929-ўқув йилида Қорақалпоғистон вилоятидаги саводсизликни тугатиш пунктларини 3 мингга яқин киши тамомлаб, яна 4 мингга яқин киши ўқишни давом эттирган. 1933 йилга келиб, республика аҳолисининг саводхонлик даражаси 32 фоизга етган. 1940 йил 10 декабрда Ўзбекистон ҳукумати «ЎзССРда саводсизликни бутунлай тугатиш тўғрисида» қарор қабул қилган эди. 4 21 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ У.Суюновнинг таъкидлашича, 1922 йил охири - 1923 йил бошларида Тўрткўлда араб ёзувида «Дийқан даўысы (Деҳқон овози)» номли газета чиқарилган ва у стеклографда босилган1. Нашр тили туркий тил асосидаги аралаш тил эди. Туркистон Республикасининг миллий газеталари туркий асосда тузилган ва эски ўзбек, ўзбек, татар, қозоқ ҳамда бошқа тилларнинг бир нечта компонентларини ўз ичига олган тилда чоп этилган2. 1925 йилдан 1929 йилгача 32 дарслик ва китоблар, 52 рисола, 46 ҳар хил турдаги листовкалар, шунингдек, газета ва журнал нашр этилган. «Бу иш осон бўлмади! Қорақалпоқ тилидаги биринчи алфавит ва биринчи алифбо китобини тузишда қанча энергия сарфланди! - деб ёзади К.Авезов ва П.Варламов. - Қорақалпоқ тилида битта сонли газета ёки рисолани нашр этиш учун қанча меҳнат керак бўлди. Аммо бу нашрлар босмахонадан қорақалпоқ тилида чиққани биз учун катта байрам эди»3. Н.А.Баскаков ўзининг монографиясида ноширлик ишининг 1920-йилларда шаклланган «янги» қорақалпоқ тилида чоп этилган ижтимоий-сиёсий адабиётлар, газеталар, дарсликлар ва қорақалпоқ адабиёти вакилларининг асарларидан бошланади, деб таъкидлайди4. Шунингдек, Н.А.Баскаков 1920-1930-йилларда Тўрткул типографиясида араб графикасидаги қорақалпоқ тилида дастлабки чоп этилган китоблар ҳақида айтиб ўтади. Жумладан, Е.Баҳий, Қ.Айимбет ўғли, Б.Ерғалий ўғли, Д.Жаксимуратов, Қ.Ерманов томонидан таёрланган дарсликлар, Қорақалпоғистонлик ёш ёзувчи ва шоирларнинг бадиий нашрлари хақида сўз юритади. 1925 йилда Тошкентда ёзувчи С.Мажитов ва Қ.Авезов томонидан яратилган биринчи «Алифбо», «Алифбодан сўнг ўқийдиган ўқув китоби», «Егеделер саўаты» ўқув қўлланмалари нашр этилди. «Әлипбе» (Алифбо) 1925 йилда Қозоғистон давлат нашриётининг Тошкентдаги Шарқ бўлимида чоп этилган. Кириш қисми М.Ауезов билан ҳамкорликда ёзилган5. Кириш сўзида муаллиф китобни ёзиш жараёнида қорақалпоқ тилидаги товушларга мос келадиган ҳарфларни танлагани қайд этилган. Унинг хусусиятларини инобатга олган ҳолда араб ёзувидаги 32 та ҳарф ва 25 та ҳарф танлаб олинган. Қ.Байниязовнинг маълумот беришича, 1926 йилда Тўрткул босмахонасида биринчи марта С.Мажитов томонидан тузилган китоб – «Қорақалпоқ адабиёти тўплами»6 нашрдан чиққан, аммо проф. Қ.Айимбетовнинг айтишича, ушбу китоб 1930 йилда чоп этилган7. Қорақалпоғистон ҳудудида, хусусан, Чимбойда кутубхоналар мавжудлигининг яна бир далилини А.Қудияров ўзининг монографиясида келтириб, унда “олимлар томонидан китоблар, қўлёзмалар, халқ оғзаки ижоди намуналари, “Шажара” китоблари, Чимбой шаҳри ва унинг атрофидаги қорақалпоқлар араб алифбосида, туркий тилда Навоий, Саъдий ва XII- 1 Суинов У.. Первая из газет Амударьинской области // Вестник ККФ АН УзССР. 1964, №4. С.81 2 Абдуллаев К.Н. Оружием печатного слова. - Душанбе, 1989. С.8 3 Авезов К., П.Варламов. Кара-Калпакстан