K.KARIMOV POEZIYASÍNDA FILOSOFIYALÍQ LIRIKA

Аннотация

This article discusses the artistic directions of the philosophical lyric in the poetry of K.Karimov. Key words: Philosophical lyric and its directions. ФИЛОСОФСКАЯ ЛИРИКА В ПОЭЗИИ К.КАРИМОВА. Аннотация. В данной статье рассматриваются художественные особенности «философской лирики» в поэзии К. Каримова. Ключевые слова: Философская лирика и её особенности. K.Karimovtıń poeziyası álwan túrli. Ol kópshilik qosıqlarında oqıwshını oylandıratuǵın tematikalardı sóz etedi. Shayırdıń sońǵı jıllarda Aral apatshılıǵı, mámleketimiz aymaǵındaǵı ekologiyalıq apatshılıqlar, adam hám insan arasındaǵı qatnasıqlar máselesi boyınsha kóplegen shıǵarmalar dóretkenligin kóriwimizge boladı. Bul shıǵarmalarında avtor tábiyattıń adamnan ayrı emes ekenligi, adam heshqashan tábiyattan bólek jasay almaytuǵınlıǵın, olar bir-birin tolıqtırıp turatuǵın zańlılıq ekenligin aytıp ótedi. Usınday subyektiv kózqaraslar menen birge filosofiyalıq uǵımlardı túsindiriw hám qosıqlarındaǵı lirikalıq qaharmannıń olardıń mańızın shaǵıwǵa umtılıw sıyaqlı sezimleri sheberlik penen beriledi. Filosofiyalıq lirika atı menen adamdı oylawǵa iytermeleydi. Álbette, hárbir shayır qosıq jazıp baslaǵannan-aq filosofiyanıń ne ekenligin ańlaǵan emes. Ol ózi problematika etip qoyǵan filosofiyalıq máselelerdi ózinen aldın sheshiwge umtılǵan shayır yamasa jazıwshılardıń, oyshıl hám filosoflardıń pikirlerinen dárek sıpatında paydalanadı. Shıǵarmanıń kórkemlik dáregi degen de sol. Qaraqalpaq filosofiyalıq lirikasın biz XIX ásirden baslasaq boladı. Kúnxoja, Ájiniyaz, Berdaq hám Óteshlerdiń shıǵarmalarında-aq dúnyanı ańlaw, adamnıń ne ushın bul dúnyaǵa kelgenligi, ómirdiń tiykarǵı mazmun-maǵanası qanday, sıyaqlı mashqalalı sorawlarǵa juwap izlewge háreket etedi. 704 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Ásirese, Ájiniyaz “Bul dúnyanıń kórki – adam balası, Sol adamnıń kókke jeter nalası” dep jırlawınıń ózinde-aq úlken filosofiyalıq maǵana bar. Klassik shayırlar ózinen aldınǵı danıshpanlardıń shıǵarmalarınan suwsınlanıp, bunday shıǵarmalar dórete alǵan. Fizuliy, Nawayı, Hafız, Sheraziy, Ferdawsiy, Omar Hayyam, Hákim Ulıqpan, Maqtımqulı sıyaqlı shayırlardıń shıǵarmalarındaǵı tematikalıq uǵımlardı úyrengen. Demek, XIX ásir klassikleriniń filosofiyalıq lirikasınıń kórkem dárekleri – joqarıda biz sanap ótken shayırlardıń shıǵarmaları, uǵımları hám tájiriybeleri esaplanadı. Al búgingi poeziyamızdıń kórkemlik dáregi Shıǵıs poeziyası menen qosa XIX ásir poeziyası da mısal boladı. Sebebi, Berdaq, Ájiniyazlar da Shıǵıs poeziyasınan úyrengeni menen, olardıń hárbirin filosofiyalıq uǵımın óz túsinigi menen ashıp beriwge umtıladı. Sonlıqtan da olardıń hárbirin óz aldına alıp úyrengen maqul boladı. Al K.Karimov poeziyasınıń kórkem dárekleri sıpatında – Klassikalıq Shıǵıs poeziyasın, XIX ásir qaraqalpaq poeziyasın hám XX ásir qaraqalpaq poeziyasın hám Batıs poeziyası úlgilerin de kórsetiwimizge boladı. Máselen, shayırdıń “Waqıt minarası” qosıǵında Batıs poeziyasına tán bolǵan uǵımlar bar. Qosıqtaǵı lirikalıq qaharman shtormnan (qattı dawıl) keyin keme palubasında bir ózi tiri qalǵan jolawshı sıpatında súwretlenedi: Qashıp búgingi kún táshwishlerinen, Polat qulıp astına jasırındım men. Bólmem jım-jırt edi Shtormnan soń Misli bosap qalǵan paluba yańlı, Terezem aldına urlanıp bazda, Sırt-sırt etip jeke tamshılar tamdı. Bunda ózim darǵa, ózim eskekshi. Pútkil oylar jeteginde jalǵız ózi qalıp, oy teńizinde jalǵız darǵa hám eskekshi halatına túsken lirikalıq qaharmannıń jolı ele alıs. Ol ele kóp nárselerdi túsinip alıwı kerek: Qus jolında úmit juldızım jandı, Qazıǵında turıp atım oqırandı. Pitpegen qosıǵım islerim shala, Taǵı kókiregime saldı ǵulǵula. Tıp-tınısh paluba ketti teńselip, Waqıt párman berdi aq jelqomlarǵa! 705 ResearchBib IF-2023: 11.01, ISSN: 3030-3753, Valume 1 Issue 9 ISSN: 3030-3753. VOLUME 1, ISSUE 2 Oylar teńizine shıqtım saparǵa, Ózim eskekshimen Ózimmen darǵa. Filosofiyadaǵı jalǵızlıq hám onnan qorqıw túsinigi usı qosıqta berilgen bolıp, qosıqtıń keyingi bólimlerinde bólmede jalǵız ózi qalǵan lirikalıq qaharman waqıt aǵımı menen gúresedi. Ol jalǵızlıqta waqıttıń qanshelli “qorqınıshlı” tús alatuǵınlıǵın ańlap jetedi: Qaldım waqıt penen jekkeme-jekke, Tek te elektron saatım únsiz Soqqan júrek yańlı tar kókirekte Jımıńlap kirpigin qaqtı tınımsız. Tar bólme ishinde jańlap tosınnan, Waqıt izli-izinen ura berdi zań! Qayda táshwishlerden qutılmaq saǵan.[1:13] Biz, bul qosıǵın oqıw arqalı, shayırdıń Batıs poeziyasınan suwsınlanǵanın kóriwimiz múmkin. Bulay dewimizdiń sebebi, Batıs poeziyasındaǵı jalǵızlıq, jalǵızlıqta óz oyları hám waqıt penen gúresiw sıyaqlı insannıń ishki psixikalıq halatı jaqsı beriledi. Oylar menen tereńlesiw biziń poeziyamızda derlik ushıramaydı. Tek te keyingi intellektuallıq poeziya (S.Ibragimov, B.Genjemuratov)da ǵana bunday súwretlewdi kórsek boladı. Demek, avtor K.Karimov Batıs poeziyasın jaqsı úyrengenligin bayqawǵa boladı. Sonday-aq batıs poeziyası hám mifologiyasındaǵı obrazlardı da kórkem sú