DINAMIKANING ASOSIY TUSHUNCHALARI

Аннотация

Mazkur tezisda dinamikaning asosiy tushunchalari va uning predmeti haqida so’z boradi. Shuningdek, mexanikaning asosiy qonunlariga ham to’xtalib o’tilgan. Formula va misollar yordamida tezis ilmiy qiymati ochib berilgan. Kalit so’zlar: dinamika predmeti, asosiy tushunchalar, ta’riflar, massa, moddiy nuqta, kuch, mexanikaning asosiy qonunlari. Nazariy mexanikaning dinamika bo`limida jismlarning harakati ularning massasiga va harakatni vujudga keltiruvchi kuchlarga bog`liq ravishda tekshiriladi. Jism harakatlanganda unga o`zgarmas kuchlardan tashqari miqdor va yo`nalish jixatidan o`zgaradigan kuchlar ham ta’sir yetadi. Jismlarning o`zaro ta’sir kuchlari vaqtga, jism holatiga va uning tezligiga ma’lum munosabatda bog`liq bo`ladi. Masalan: elektrovoz reostatini ketma-ket ulashda i1k o`zishda hosil bo`ladigan tortish kuchi jismning harakatiga bog`liq, xavoning qarshilik kuchi esa jismning tezligiga bog`liq bo`ladi. Demak, umumiy holda jismga ta’sir etuvchi kuchlar vaqtga, jismning holatiga va tezligiga bog`liq bo`ladi. 97 ( , , )  F  F t r bunda t -vaqt, r -radius vektor ,-nuqta tezligi. Jismning qo`yilgan kuchlar ta’sirida o`z tezligini tez yoki sekin o`zgartirish xususiyati jismning inyertligi deyiladi. Jismning inyertligini miqdor jixatidan ifodalovchi fizik kattalik jismning massasi deyiladi. Mexanikada jismning massasi o`zgarmas, skalyar va musbat kattalik deb qaraladi. Dinamikada dastlab jismlarning o`lchamlari va massalarining taqsimlanishini e’tiborga olmagan holda ularning harakatini o`rganish uchun moddiy nuqta tushunchasi kirtiladi. Harakatini o`rganishda o`lchamlari ahamiyatga ega bo`lmagan, lekin massaga ega bo`lgan jism moddiy nuqta deyiladi. Dinamikada jismning harakatini o`rganishni, odatda, uning nuqtasining harakatini o`rganishdan boshlanadi. Dinamika ikki qismga bo`linadi: 1. Moddiy nuqta dinamikasi 2. Mexanik sistema va qattiq jism dinamikasi. Noyabr, 2024-Yil Dinamikada quyidagi ikkita masala yechamiz: 1. Nuqta yoki sistemaning harakati berilgan, shu nuqta yoki sistemaga ta’sir qiluvchi kuchni topish kerak. 2. Nuqta yoki sistemaga ta’sir qiluvchi kuchlar berilgan, nuqta yoki sistemaning harakatini aniqlash kerak. Mexanika qonunlari jismlarning tezliklari yorug`lik tezligidan ancha kichik bo`lgan holda o`rinli bo`ladi. Dinamika quyidagi 4 ta qonunga asoslangan: 1-qonun (inersiya qonuni) Agar nuqtaga kuch ta’sir etmasa nuqta o`zining tinch yoki to`g`ri chiziqli tekis harakat holatini saqlaydi. Inersiya qonuniga ko`ra 98 F  0 bo`lsa, 0 bo`ladi,  – ” n s t  bo`ladi. Bu yerda  moddiy nuqtaning tezlik vektori,- tezlanish vektori, F -kuch vektori. 2-qonun (dinamikaning asosiy qonuni). Nuqtaga ta’sir etayotgan kuchning miqdori uning massasi bilan tezlanishining ko`paytmasiga teng bo`lib, kuch bilan tezlanishning yo`nalishi bir xil bo`ladi.  F  m (152) bunda: F - kuch miqdori m - nuqtaning massasi - nuqtaning tezlanishi M F 131-Rasm Nuqtaning massasi quyidagicha aniqlanadi. F m (153) Jismning og`irligi uning massaci bilan erkin tushish tezlanishining ko`paytmasiga teng. P  mg P bundan m (154) g bunda g-erkin tushishi tezlanishi g=9,81 m/c2 (152) ning vektor ko`rinishi quyidagicha yoziladi. Noyabr, 2024-Yil 99 m   (155) Kinematikadan ma’lumki nuqtaning tezlanishi quyidagiga teng. d d t ; d d 2 t r 2  u holda (153) tenglama quyidagicha yoziladi m d d 2 t r 2  F m d V d t  F (156) (153) va (154) tenglikka nuqta dinamikasining asosiy tenglamasi deyiladi. 3-qonun (ta’sir va aks ta’sir qonuni) Har qanday ta’sir miqdor jixatidan o`ziga teng bo`lgan va bir to`g`ri chiziq bo`ylab teskari tomonga yo`nalgan aks ta’sirni vujudga keltiradi. 132-Rasm A jism V jismga kuchi bilan ta’sir etsa, V jism ham A jismga kuch bilan ta’sir qiladi. F F A A  F F B B (157) Bu yerda F А va F е kuchlari o`zaro muvozanatlashmaydi, chunki kuchlar har xil jismga qo`yilgan . 4-qonun (kuchlar ta’sirining erkinlik qonuni) Nuqtaning bir nechta kuch birdaniga ta’sir etganda olgan tezlanishi shu kuchlarning har biri alohida-alohida ta’sir etganda olgan tezlanishlarining geometrik yig`indisiga teng.    ... (158) 1 2 3 n bunda  - nuqtaning F 1 , F 2 , F 3 , . . . , F n в А kuchlari birdaniga ta’sir etganda olgan tezlanishi. ,,... - shu kuchlarning har biri alohida-alohida ta’sir etganda olgan tezlanishi 1 2 3 n (rasm-102) (158)-tenglamani ikkala qismini nuqtaning massasiga ko`paytiramiz. Noyabr, 2024-Yil 100 m m m m m n 1 2 3  . . .  133-Rasm   m F 1  F 2  F 3  . . .  F n yoki m   F k М (159)  Klassik mexanika qonunlari o`rinli bo`lgan sanoq sistemasi inersial sistema deyiladi. Texnika masalalarini yechishda inersial sistema sifatida yer bilan bevosita bog`langan sistema olinadi. Mexanik o`lchov birliklari sistemasi Hamma mexanik kattaliklarni o’lchash uchun 3 ta asosiy o`lchov birliklarini kiritish yetarlidir. Bulardan ikkitasi uchun vaqt va uzunlik birliklari olinishi kinematika bo`limidan ma’lum. 3- o`lchov birligi sifatida massa yoki kuchning o`lchov birliklari olinadi. Mexanikada bir-biri