KÓRKEM TEKST KOMPONENTLERIN BAYLANISTIRIWDA ORIN HÁM WAQIT BIRLIKLERINIŃ QOLLANILIWI

Аннотация

This article discusses the use of place and time semantic units, which are considered to be units that communicate the content of literary text in linguistics. Place and time semantic units are illustrated with examples in the text. Their meaning and differences are explained from a scientific perspective. Keywords: Text, text components, text linguistics, text units, units denoting place and time. ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ЕДИНИЦ ВРЕМЕНИ И ПРОСТРАНСТВА В КОММУНИКАЦИИ КОМПОНЕНТОВ ХУДОЖЕСТВЕННОГО ТЕКСТА. Аннотация. В данной статье оценивается использование темпоральных и временных семантических единиц, которые являются коммуникативными единицами содержания художественного текста в процессе изучения языка. Концептуальные единицы пространства и времени иллюстрируются в тексте примерами. Их значение и различия раскрываются на научной основе. Ключевые слова: Текст, компоненты текста, лингвистика текста, единицы текста, единицы места и времени. Tekst quramındaǵı komponentlerin óz ara baylanıstırıwshı qurallarǵa bayanlawısh formaları, almasıqlar, leksikalıq tákirar, orın hám waqıttı bildiriwshi birlikler, sinonimler, kiris sózler hám dánekerler kiredi. Tekst keminde eki gápten dúzilgen quramalı sintaksislik pútinlik esaplanadı. Tilshi alım A.Mamajanov tekst komponentleri ortasında bekkem sintaksislik baylanıs bar ekenligin aytadı hám bul baylanıstıń ózine tánligin "Tekst lingvistikası" dep atalǵan kitabında tómendegishe táripleydi: "Bizińshe, sintaksislik baylanıstıń bul túri qospa gáp quramındaǵı komponentler ortasındaǵı grammatikalıq baylanısqa uqsap ketedi, tek quramalı kóriniste júzege shıǵadı." Kórkem tekstti lingvistikalıq analizlew procesinde tómendegi principlerge tayanıp ámelge asırılsa maqsetke muwapıq boladı: Forma hám mazmun birligi principi, orın hám waqıt birligi principi, kórkem tekst tiliniń ulıwma xalıqlıq til hám ádebiy tilge baylanısın anıqlaw, 2 99 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ kórkem teksttegi poetikalıq aktuallasqan til birliklerin anıqlaw, kórkem teksttegi intertekstuallıq birliklerdi anıqlaw. Waqıt hám orındı bildiriwshi birlikler járdeminde de tekstti qáliplestiriw hám onıń komponentlerin baylanıstırıw múmkin. Kórkem shıǵarmadaǵı waqıya-hádiyseler belgili orın hám waqıt tiykarında júzege keledi. Biraq kórkem shıǵarmadaǵı waqıt túsinigi real ómirdegi waqıttıń belgilerinen parıq qıladı. Waqıt mánili leksemalar tekst bóleklerin distant (aralıqsız) hám kontakt ( aralıqlı) arqalı baylanıstırıw ushın xızmet etedi. 1. Mine, búgin de quyash sáskelikke tireldi. Tús bolǵanın umıtıp qalmayın degen oy menen qayta-qayta quyashqa qaray beremen. Asıq oyını bolsa qızıp ketken. "Pesha-pesh", "ya jampıq", " Jup alshı", dan balalardıń awızı tınbadı. Búgin, ásirese, Sayıptıń dawı gújip ketti. Al, meniń dawım júrmey qaldı. Kúyip-pisip otırman. Tús waqıtı tirelip kiyatır. Úyge qaytıwǵada bolatuǵın emes.(T.Qayıpbergenov) 2.Túni menen aǵam ekewimiz qawın qorıqta bolıp, tańnıń aldında úyge kelip jattıq. Qay waqıt bolǵanın bilmeymen. Shırt uyqıda jatır edim. Apam qoyarda-qoymay julqılap atır.(T. Qayıpbergenov) Bul tekstlerdiń qáliplesiwinde waqıt mánili birliklerdiń óz aldına xızmeti bar. Birinshi teksttegi búgin, sáske hám ekinshi teksttegi túni menen, tańnıń aldında leksemaları járdeminde sutkanıń sol bóleginde júzege kelgeni hám tábiyat qubılısı haqqındaǵı informaciya berilgen. Keyingi gáplerde keltirilgen waqıyalar da waqıt mánili sózlerdiń járdeminde izbe-iz rawajlanǵan. Jánede quyashqa, úyge sıyaqlı orın mánili birlikler qatnasıp, tekst rawajlanıwına xızmet etken. Kórkem teksttiń tillik ózgeshelikleri úyrenilgende ondaǵı hárbir waqıyaǵa orın hám waqıt birligi túsinigi esapqa alınıp qatnas jasaw kerek. Hárqanday shıǵarma orın hám waqıt penen baylanıslı halda júzege keledi. Tariyxıy shıǵarma tilinde sáykes zamannıń ruwxın beriwshi waqıyalardıń qaysı orında, qanday ortalıqta júz berip atırǵanlıǵın ayqınlastırıwshı leksika- grammatikalıq birlikler qatnasadı. Orın hám waqıt túsinigi kórkem shıǵarmaǵa ǵana tiyisli belgi emes. Ol hárqanday tekst túrlerine qatnaslı. Bul princip tiykarında analiz etilgende tekst jazılǵan dáwir, tekstte kóterilgen tema, tekst birlikleriniń tábiyatına qarap diaxroniyalıq hám sinxroniyalıq aspektlerden biri tańlanıwı kerek. Saxna ashılǵanda qaraqalpaqtıń bayınıń úyi, úyde jaqsı kiyiz tósewli, qarshın, boǵjama, qazan-tabaq, átashtannıń basında quman, sháynek-keseler turar. Tórde Sháleke paxta tútip, Názigúl sharq iyirip otırar. (Á.Ótepov “Teńin tapqan qız”). Teńiz jiyegi kók-jasıl. Jurttıń bári sonıń bergi aldındaǵı shabıra súyriktiń kenarına aw-náretesin salǵan qusaydı, óytkeni uzın-shubay tartılǵanbir izliń ornı jatır. Onıń ústinde qanatın qıya qaǵıp, sharıqlap ushıp shaǵala júr (Ó.Ayjanov. “Aral qushaǵında”). Toǵaydıń arasında aǵashtan, kók qamıstan islengen bir ılashıq bar. Shatlardı qırqıp, kók qamıslardı orıp ayamay basqan. Ilashıqtan jawın ótse de, quyash ótken emes. Esigi qublaǵa qaratılǵan