K.KARIMOVTÍŃ «AǴABIY» ROMANÍNDA GÓNERGEN SÓZLERDIŃ QOLLANÍLÍW ÓZGEHSELIKLERI

Аннотация

This article discusses the unique use of dialect words in the novel Agabiy by Karakalpak writer K. Karimov. The writer's style and distinctive use of dialect words in the novel are analyzed with examples. Keywords: "Words related to administrative matters, terms related to clothing and accessories, household items, terms related to military matters, and weapon names. ОСОБЕННОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ДИАЛЕКТНЫХ СЛОВ В РОМАНЕ К. КАРИМОВА «АГАБИЙ» Аннотация. В этой статье описаны разновидности применения исторических слов в романе "Агабий" каракалпакского писателя К.Каримова. Анализ включает в себя стиль и разновидности использования старых слов в романе писателя с помощью примеров. Ключевые слова: "Слова, связанные с административными делами, термины, связанные с одеждой и аксессуарами, предметы домашнего обихода, термины, связанные с военными делами и названия оружия. Jazıwshı K.Karimovtıń «Aǵabiy» romanı óziniń kórkemliligi, tillik ózgeshelikleri, bay tematikası menen ajıralıp turadı. Onıń leksikasında xalqımızdıń ótmishi, kún-kóris jaǵdayı, úrp- ádet hám dástúrleri, basqa xalıqlar menen mádeniy hám ádebiy baylanısları, qaraqalpaq xalqınıń XVII–XIX ásirlerdegi jasaw turmıs tárizi óz sáwlesin tapqan til birlikleri bar ekenligin ańlaymız. Solardıń qatarında gónergen sózler sol dáwirdiń koloritin, kartinasın ashıp beriwshi til birlikleri esaplanadı. Olardı shıǵarma tilinde kóplep ushıratıwǵa boladı. Romanda xalqımızdıń sol dáwirdegi jasaw tárizine, jámiyetlik-siyasiy islerge, mámleketti basqarıw islerine, kiyim-kenshek atamalarına, xalıqtıń sociallıq-ekonomikalıq jaǵdayına baylanıslı gónergen sózlerdiń mánilik ózgesheliklerin esapqa ala otırıp, olardı tematikalıq jaqtan birneshe toparlarǵa ajırattıq. 1. Basqarıw islerine baylanıslı sózler. K.Karimovtıń «Aǵabiy» romanında sol dáwirdiń jámiyetlik-siyasiy islerine baylanıslı jumsalǵan sózler kóplep qollanılǵan. Bul toparǵa kiriwshi sózler mámleketti basqarıw islerine, hámel, adamlardıń sociallıq jaǵdayın bildiretuǵın gónergen sózler bolıp esaplanadı. 1 81 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Mısallar: Biraq ámirden qollaw bolatuǵın bolsa bas qatırıp kóriwge boladı (I, II, 56-bet). Qaysı ámir, qaysı sultan, qaysı xan itaat etiwshi, xızmetke taq turıwshı puqarasın jaqsı kórmegen (I, II, 57-bet). Bir kúni xan láshkerine nóker alıwǵa kelgen Subxan júzbasınıń kózine tústi (I, II, 30-bet). Biz aqpatsha aǵzamnıń xızmetlerindemiz, al siz qaysı wálayattan bolasız? (III, 53-bet). Qusbegi albıraǵanın jasırmaqshı bolıp, belindegi enli qamarın asıqpay sheship, saqshıǵa usındı (I, II, 123-bet). Ol Shımbay pristavınıń pashshabı bolıp, bazardaǵı tártipti qadaǵalaw ózine tapsırılǵan edi (III, 4-bet). Aǵabiy – Xiywa xanı tárepinen 1859-jılı engizilgen qaraqalpaqlar ushın eń joqarı basqarıw organı bolǵan. Bul lawazım engizilgeninen baslap Qaraqalpaq jerlerin Rossiya basıp alǵanǵa shekem ataqlı biy Erejep biy basqarǵan. Bul lawazım keyin ala joǵalıp, házirgi waqıtta qollanılmaydı. Mısalı: Ol payıtlarda Erejep aǵabiydiń abıroyı ósip turǵan waqıt bolsa kerek (III, 11-bet). Aǵa sózi áskeriy emes, jay – basshı, bas adam mánisi menen de qatar qollanılǵan. Qáytkende de ótken waqıtlarda aǵa sózi jası ulken er adam degen maǵanası menen qatar, bas, basshı, el (ruw, xalıq) basshısı ásker basshı degen awıspalı maǵanada jiyi qollanılıp, terminlik sıpatqa iye bolǵanın kóremiz. Aǵa sóziniń bir gezdegi bas, basshı degen awıspalı mánisi erterekte qáliplesken el aǵası, ot aǵası degen dizbeklerdiń bar ekenligi menen dálillenedi. «Biy» sózi erte dáwirlerde daw-jánjellerdi, shatasqan máselelerdi sheship, biylik etiwshi adam. Mısalı: Oyanıp úlgergenler: qońsı otawdaǵı Qulshı menen birge kelgen biyler, atqosshılar tura-tura seyistiń bolıp atırǵan otawı janındaǵı sırtı jıńǵıl menen qorshalǵan atqoraǵa asıqtı (I, II, 69-bet). Oyaz – Patsha Rossiyasında 1929-jılǵa shekem guberniya quramındaǵı adminstrativ aymaqlıq bólim [1]. Mısalı: Oyaz pristavı ne ushın shaqırdı eken? (I, II kitap, 148-bet). Tóre – feodallıq jámiyette ústemlik etiwshi, biylewshi adam, aqsúyek. Mısalı: Orıs tore menen birneshe mártebe ushırasıp, izinde tamır bolıp ketiwine pristavtıń sol bashqurt báshiri sebep bolǵan (III, 47-bet). Báshir – pristavtıń xatkeri usılay atalǵan. Atalıq – revolyuciyaǵa shekemgi puqara xalıqtıń ústinen húkimlik etiwshi, el basqarıwshı, ámeldar kisi. Mısalı: Biyler hayran bolıstı, endi olar biyler emes, beglerbegiler menen atalıqlar, nayıplar edi (I, II, 453-bet). Sonıń menen birge, bul dáwir aralıǵında mámleketlik dúzimde rus tiline tán bolǵan basqarıw organlarınıń atamaları hám lawazımların kóbirek ushıratamız. Bolıs – patshalıq Rossiyaǵa uezdiń bir bólimi bolıp esaplanǵan eski administrativlik- territoriyalıq bóliniw, volost. Mısalı: Ózi tatar yamasa bashqurtlar arasında júrip turkiy tilde azı- kem úyrengen bolsa kerek, dilmashtı shaqırmay-aq bolıstı ózi tergewge kiristi (III, 54-bet). Joqarıda berilgen mısallardaǵı ámir,