AKULALAR TURKUMI (SELACHOMORPHA)

Аннотация

This thesis provides information on the reproduction, lifestyle, and species of sharks. Key words: sterocercal, giant shark, placoid, tarpedoid. СЕМЕЙСТВО АКУЛ (SELACHOMORPHA) Аннотация. В диссертации приведены сведения о размножении, образе жизни и видах акул. Ключевые слова: стероцеркал, гигантская акула, плакоид, тарпедоид. Akulalar (Selachomorpha) — togʻayli baliqlar sinfi plastinka jabralilar kenja sinfining katta turkumi. Tanasi tarpedasimon shaklda, suv tubida yashovchi akulalar yassi, uzunligi 15-40 sm dan (tikanli qora akulalar) 15-20 m gacha (gigant akulalar), ogʻirligi 14 t gacha (gigant va kit akulalar). Tanasi plakoid tangachalar bilan qoplangan. Akulalar suv ostida hayot kechiradi. Suv ostida bosm kuchli boʻlib, suzgich pufagi yorilib ketadi. 41 NEW RENAISSANCE 2024 NOVEMBER INTERNATIONAL SCIENTIFIC AND PRACTICAL CONFERENCE VOLUME 1 | ISSUE 9 Shuning uchun akulalarda suzgich pufagi boʻlmaydi. Jabra yoriqlari 5 (baʼzi turlarida 6-7) tadan boʻlib, boshining ikki yonida, ogʻzi boshining ostida tanasiga koʻndalang joylashgan. Dum suzgichi kuchli rivojlangan, har xil kattalikdagi (sterotserkal) ikkita boʻlakdan iborat. Tishlari koʻp, uchi oʻtkir. Yirtqich akulalarning tishlari juda yirik. Koʻpchilik akulalar baliqlar, mollyuskalar va boshqa hayvonlar bilan, kit va gigant akulalar esa plankton bilan oziqlanadi. Akulalar 6 turkum (har xil tishlilar, koʻp jabralilar, lamnosimonlar, katransimonlar, arraburunsimonlar, skvatinsimonlar), 20 oilani oʻz ichiga oladi. Akulalar Orol va Kaspiy dengizidan boshqa hamma dengiz va okeanlarda, ayrim turlari chuchuk suv havzalari (Gang va Amazonka daryolari, Nikaragua koʻli)da yashaydi. Qora va Uzoq Sharq dengizlarida tikanli qora akulalar, yaʼni katran, Shimoliy va Uzoq Sharq dengizlarida seld akulalar, Shimoliy dengizlarda qutb akulalar tarqalgan. Akulalar ayniqsa tropik dengizlarda xilma- xil boʻladi. Koʻpchilik akulalar ovlanadi, jigaridan baliq yogʻi olinadi, goʻshti ovqat uchun ishlatiladi. Skeletidan baliq yelimi tayyorlanadi. Koʻpchiligi yirtqich akulalar (yoʻlbars akulalar, karharodon, bolgʻabosh akulalar, makoakulalar va boshqalar), asosan baliqlar va suvdagi umurtqasizlar bilan oziqlanadi.Ba'zi turlari planktonlar bilan oziqlanadi. - Akulalar skeletli baliqlar bo‘lib, ularning tanasi aerodinamik shaklga ega. - O‘tmas tishlari koʻp qator boʻlib joylashgan, ular doimiy yangilanib turadi. - Akulalar tirik tug‘uvchi va tuxum qo‘yuvchi bo‘lishi mumkin. - Ko‘payish jarayoni turli turlarda farq qiladi. - Dunyo bo‘ylab 500 dan ortiq akula turlari mavjud. - Har bir turi o‘ziga xos ekologik va biologik xususiyatlarga ega. Akulalar dengiz ekotizimida muhim roʻl o’ynaydi. Ular oziq zanjirining yuqori qismida joylashgan bo‘lib, populyatsiyalarni muvozanatda saqlashda muhim ahamiyatga ega. Akulalar ko‘pincha baliq ovlash va muhitning ifloslanishi sababli xavf ostida. Ko‘plab turlar yo‘qolib ketish xavfi ostida bo‘lib, ularni muhofaza qilish choralari ko‘rilmoqda.