Социальная справедливость и экономическая стабильность – фактор построения государства благосостояния

Аннотация

Ушбу мақолада ижтимоий давлат қуриш назарияси, ижтимоий давлат тамойилларининг дунё мамлакатлари ва Ўзбекистон қонунчилигида акс эттирилиши ҳамда инсон ҳуқуқи ва эркинликларини таъминлаш борасида Ўзбекистон давлатида олиб борилаётган ижтимоий ислоҳотлар стратегияси ёритилган. Калит сўзлар: ижтимоий тенглик, иқтисодий барқарорлик, ижтимоий давлат, конституция, инсон ҳуқуқлари ва эркинликлари, миллий ва умуминсоний қадриятлар, ижтимоий ҳимоя, стратегия, камбағалликни қисқартириш. Аннотация: В статье рассматриваются теоретические основы построения социального государства, отражение его принципов в законодательстве различных стран мира и Узбекистана, а также стратегия социальных реформ, проводимых в Узбекистане с целью обеспечения прав и свобод человека. Ключевые слова: социальное равенство, экономическая устойчивость, социальное государство, конституция, права и свобода человека, национальные и общечеловеческие ценности, социальная защита, стратегия, сокращение бедности. Annotation: This article highlights the theory of building a social state, the reflection of the principles of a social state in the legislation of countries around the world and Uzbekistan, as well as the strategy of social reforms carried out in Uzbekistan to ensure human rights and freedoms. Keywords: social equality, economic sustainability, welfare state, constitution, human rights and freedom, national and universal values, social protection, strategy, poverty reduction. Инсоният тарихида ижтимоий тенглик учун кураш демократик тизимлар шаклланиши, ислоҳотлар ҳаракатланиши ва ижтимоий давлатларнинг барпо этилишига сабаб бўлди. Ижтимоий тенглик ва иқтисодий барқарорлик жамият тараққиётига таъсир кўрсатувчи, унинг келажагини шакллантирувчи муҳим омил сифатида намоён бўлди. 56 «Наука, инновации и образование: ключевые векторы общественного прогресса» Ижтимоий давлат бу, ҳар бир фуқаро учун ижтимоий тенглик ва адолат тамойиллари асосида муносиб ҳаёт тарзини яратиб берадиган, муҳтожларга кўмаклашиш бўйича одилона сиёсат олиб борадиган давлат моделидир. Шундай экан, ижтимоий давлат барпо этиш йўлида қуйидаги муаммоларни бартараф этиш муҳим: Ижтимоий дастурларни молиялаштиришда ресурслар танқислиги; ижтимоий тенгсизлик; коррупция ва ортиқча бюрократик амалиётлар; ижтимоий хизматлар сифатининг пастлиги; сиёсий беқарорлик, ички ва ташқи низолар; халқаро иқтисодий тенденциялар ва глобаллашувнинг ижтимоий дастурларга салбий таъсири. Ушбу муаммоларнинг ҳар бири кенг қамровли ёндашувни ҳамда давлат ва жамият орасидаги ҳамкорликни талаб қилади. Ижтимоий давлат назариясининг пайдо бўлиш тарихи Ижтимоий давлат концепцияси дастлаб 19 - асрда немис олимлари Лоренц фон Штейн, Ф.Науманн, А.Вагнер Ю.Оффнерларнинг тадқиқотларида ўрин олган. Л. фон Штейн ижтимоий давлатнинг бошқарув даражасидаги миссиясини иккита асосий вазифада ифодалайди (биринчидан, синфлараро эркин ҳаракатни таъминлаш, иккинчидан, имкониятлардан маҳрум бўлганларга кўмаклашиш) ва давлатнинг муайян бошқарув функцияларида бу вазифалар қандай амалга оширилишини кўрсатиб беради: Синфлараро эркин ҳаракатланиш учун ҳуқуқий тўсиқларни бартараф этиш; ҳар бир шахс эркинлиги учун зарур жисмоний шароитлар билан таъминлашга қаратилган ижтимоий эҳтиёжларини қондириш; капиталга эга бўлмаган меҳнатга иқтисодий жиҳатдан мустақил бўлишига ёрдам бериш [5]. Л. фон Штейн ижтимоий давлатнинг моҳиятини қуйидагича тушунтиради: “Давлат барча турли хил ижтимоий табақалар учун, ўз кучи туфайли ўзини ўзи белгилайдиган шахс учун ҳуқуқларда мутлақ тенгликни сақлашга, барча фуқароларнинг иқтисодий ва ижтимоий тараққиётига кўмаклашишга мажбурдир” [5]. Штейн назарияси классик назария бўлиб, давлатга ижтимоий адолатнинг ягона кафолати сифатида қаралади. А.Е.Евстратовнинг фикрича, ижтимоий давлат тушунчасининг замонавий талқини Л.фон Штейн назариясидан анча фарқ қилса-да, бу борадаги тадқиқотлар унинг таърифига асосланиши лозим. Сабаби, Штейн ўз назариясида аввалги “жамият – давлат” муносабатлари ўрнига илк бор "шахс-давлат" муносабатларининг устуворлигини таъкидлади ва давлатнинг асосий мақсади – иқтисодий ва ижтимоий тараққиёт деб эълон қилди [6]. Умуман олганда, Л. фон Штейннинг ижтимоий давлат назарияси 57 «Наука, инновации и образование: ключевые векторы общественного прогресса» нафақат давлат бошқарувининг янги усуллари мажмуи, балки давлат ривожланишининг муайян босқичидаги фаолияти учун намуна сифатида хизмат қилади. Ўзбекистон – ижтимоий ва дунёвий давлат Ижтимоий ҳуқуқларни илк бор Конституцияларида мустаҳкамлаган давлатлар Мексика қўшма штатлари ва Германия саналади. Ҳозирда Европа, Осиё, Америка ва бошқа кўплаб минтақалардаги мамлакатлар ижтимоий давлат мақомига эга. Ижтимоий давлат тушунчаси миллий давлатчилигимиз тарихида, маданият ва урф-одатларида ҳам ўз моҳиятига эга бўлган. Ўзбекистон ижтимоий давлат мақомини олиши билан ҳар бир фуқаронинг фаровон яшаши учун зарур шарт-шароитлар яратиш мажбуриятини ўз зиммасига олди. Давлат сиёсати марказида инсон ва унинг манфаатларини таъминлаш устувор вазифа сифатида бел