MEKTEPKE SHEKEMGI TÁRBIYA ORINLARDA QARAQALPAQ MUZIKA FOLKLORIN BALALARǴA ÚYRETIW USILLARI

Аннотация

This article discusses the use of Karakalpak national music folklore in pre-school education and analyzes the psychological characteristics of children. Key words: preschool education karakalpak folklor art, songs and dances, national education, morality, spirituality. МЕТОДИКА ПРЕПОДАВАНИЯ КАРАКАЛПАКСКОГО МУЗЫКАЛЬНОГО ФОЛЬКЛОРА ДЕТЯМ ДОШКОЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ Аннотация. В данной статье говорится об использования каракалпакского национального музыкального фольклора в местах дошкольного образования и анализируются психологические особенности детей Ключевые слова: дошкольное образование Каракалпакское народное фольклорное искусство, песни и танцы, национальное воспитание, нравственность, духовность. Xalıqımızdıń ásirler jollarınan kiyatırǵan muzıka mádeniyatınıń miyrasları hár bir xalıqtıń ruwxıy dúniyası bolıp esaplanadı. Xalıq muzıka menen bir tán, bir jan bolıp kelgen. Hár bir xalıqtıń ózine tán saz áspabları hám milliy namaları boladı, sebebi ata- babalarmızdıń tarıyxıy esteliklerine qaraǵanımızda sol saz áspablardıń atqarıwshıları bolǵan sázendelerı arqalı usı kúnge shekem bul saz áspablar saqlanıp atqarılıp kelgen. Ǵárezsizligimizdiń sharapatı menen sońǵı jıllarda mámleketimiz tárepinen mádeniyatmızdıń rawajlanıwına bir qansha itibar berilip kelmekte. Mádeniyat salasında jaslardı qollap quwatlawda bir qansha konkurslar, ótkerilip atır bulardan atap ótetuǵın bolsaq «Jaslar hawazı, kamalak, Bozataw festivalı, Nıhol, h.t.b atap ótsek boladı. Búgingi jas áwladtı tárbiyalap keleshekte sanalı adamlar etip ósirip shıǵarıwda muzıkalı estetikalıq tárbiyanıń roli oǵada ullı.«Estetika» sózi grektiń «estetikos» sózinen alınıp, ol qabıllaw arqalı seziw yamasa seziw qábileti degen mánisti ańlatadı. Estetikalıq tálim bolsa-insanlardıń real dúnyaǵa kórkemlik jaqtan kóz-qarasları hám onıń rawajlanıwınıń nızamları haqqındaǵı pán. Estetikalıq tárbiya-bul insanlardı ásirese jaslardı ruwxıy baylıqqa, ádep-ikramlılıqqa ulıwma gózzalıqqa úyretiw.30 6 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Muzıkalı til balaǵa kishi jasında-aq qanshelli ılayıqlı, túsinikli bolsa, orta ham joqarı jaslarda da muzıkanı tıńlaw sonshelli úlken rol oynaydı. Muzıkanı tıńlaw hám onı túsine biliw uqıbı estetikalıq mádeniyattıń elementar belgileriniń biri bolıp esaplanadı. Múmkinshiligi bolǵanınsha balanı muzıkaǵa qızıqtırǵan maqul. Ullı rus oqıtıwshısı V.A.Suxomlinskiy aytqanınday: «Muzıkalıq tárbiyasız balanıń sana-sezimin aqıl-oyın rawajlandırıwǵa bolmaydı»32.- Óytkeni, muzıka ana sútindey balanıń boyına tarap, xosh kewilli, ruwxıy rawajlanıwına tásir jasaydı. Muzıka usı áhmiyetli wazıypanı orınlaw ushın balada ápiwayı muzıkalıq qábiletti rawajlandırıw zárúr. Muzıkalıq qábiletlerdiń negizgi belgileri tómendegishe: 1. Muzıkalıq qabilettiń birinshi belgisi-muzıkalıq shıǵarmanıń xarakterin seziniwi, esitken muzıkası quwanıshlı bolsa birge quwanıwı, qayǵılı bolsa birge qayǵırıwı hám óziniń emociyalıq tásirin kórsete biliwi bolıp tabıladı. 2. Muzıkalıq qábilettiń ekinshi belgisi tıńlaw, muzıkalı qubılıslardı salıstıra otırıp, oǵan baha beriw. 3. Muzıkalıq qabilettiń úshinshi belgisi-balada muzıkaǵa degen dóretiwshilik kóz-qarastıń payda bolıw kórinisi. Balalardıń bul muzıkalıq qábileti jasına qarap muzıkalıq xızmet barısında ósip baradı. Sonlıqtan da, muzıkalıq xızmetti jas waqıttan baslap durıs úyretiw lazım. Balanıń hár tárepleme hám garmoniyalıq jaqtan rawajlanıwı-balalar baqshasındaǵı tiykarǵı tárbiyalıq aktual másele. Bul máseleni muzıka orınlay aladı. Balaǵa muzıka arqalı óziniń oyları menen sezimlerin tereńirek seziniwine járdemlesiw zárúr. Pedagogika usı qaǵıydalarǵa súyene otırıp, muzıkalıq tárbiya ham rawajlanıw túsinigin anıqlaydı. Muzıkalıq tárbiya-bul muzıka kórkem-óneriniń tásiri arqalı balanıń jeke basın qaliplestiriw, muzıkalıq intasın, uqıbın, estetikalıq kóz-qarasın qáliplestiriw degen sóz. Muzıkalıq rawajlanıw-balanıń muzıka isindegi aktivliliginiń nátiyjesi. Muzıkalıq tárbiya beriw hám rawajlandırıw isi durıs shólkemlestiriwdi hám oqıtıwdı talap etedi. Bunı mektep jasına deyingi balalardıń jas ayırmashılıqlarına qaray beriletuǵın muzıkalıq tárbiya arqalı ámelge asırıladı: Mektepke shekemgi jastaǵı balalarǵa tálim-tárbiya beriwdiń tiykarǵı maqset hám wazıypaları balalardı fizikalıq hám aqılıy tárepten rawajlandırıw, olardıń ruwxıy jeke qábiletleri, umtılıwları hám talapların qandırıw, milliy hám ulıwma insanıylıq qádiriyatlarǵa, milliy ǵarezsilik ideologiyasına sadıq halda kámalǵa jetkeriwdi támiyinlew, olardı mektepke shekemgi balalar tálim-tárbiyasına qoyılatuǵın mámleket talaplarına muwapıq mektep tálimine tayarlawdan ibarat. Mektepke shekemgi jastaǵı balalardı rawajlandırıw procesi boyınsha aldına qoyılǵan maqset hám wazıypalardıń orınlanıwına erisiw «Úshinshi mıń jıllıqtıń balası»33 tayanısh dástúrinde ámelge asırıladı. Dástúrdegi materiallar is-háreket túrlerine qaray (oyın, sabaq, miynet) bólinedi jáne balalardıń jasına qaray mına toparla