INKLYUZIV TA’LIMDA PSIXOLOGLAR FAOLIYATINING AHAMIYATI

Аннотация

In this article, we examined the professional ethics and skills of a psychologist in organizing an inclusive educational process, as well as the requirements for organizing inclusive education. The article also discusses the features of improving the professional skills of teachers and working with children with special needs in the inclusive education system. Key words: pedagogue, psychologist, inclusive education, upbringing, professional ethics, mentally retarded, blind, correction, defect, disabled, education, special education, home education, speech pathologist. Yurtimiz va jahonda bugungi kunda ta’limga juda keng e’tibor qaratilmoqda. Ta’lim jarayoni yo‘sinda inklyuziv ta’limga ham yuksak darajada imkoniyatlar va sharoitlar yaratilmoqda. Bu inklyuziy taʼlim - alohida ehtiyojli bolalar bilan sogʻlom bolalar uchun teng taʼlim olish imkoniyatini yaratadi. UNICEF inklyuziv taʼlimni Oʻzbekiston taʼlim tizimiga kiritish masalalari bilan shugʻullanadi. Inklyuziv taʼlim vazifasi bolalarning qobiliyatlari va holatidan qatʼiy nazar, ularning barchasiga sifatli taʼlim taqdim etish. Shu bilan birga, inklyuzivlik tamoyili imkoniyatlari cheklangan bolalar ijobiy ruhiy va ijtimoiy rivojlanishga ega boʻlishlari uchun oilada yashashlari va oʻz tengdoshlari bilan birga oddiy maktabda bilim olishlari lozimligini nazarda tutadi. Inklyuziv taʼlim tizimi nogironlar aravachasidagi bola yaqin atrofda joylashgan maktabda taʼlim olishi, oʻzlashtirishda qiynalayotgan boʻlsa, oʻqish va 115 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo yozishga oʻrganish uchun maxsus yordam olishi darslarga qatnamay qoʻygan bolaga esa maktabga qaytish uchun tegishli yordam koʻrsatilishini kafolatlaydi. Xususan, maxsus maktablarda ta’lim oluvchi o‘quchilarning ijtimoiy-psixologik xususiyatlaridan kelib chiqqan holda, sifatli pedagogik-psixologik yordam ko‘rsatish nazarda tutilgan. Bunga normativ-qonuniy hujjat sifatida “Ta’lim to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Qonuni, 2020-yil 23-sentabr O‘RQ-637-son, “Аlohida taʼlim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga taʼlim-tarbiya berish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Qarori, 2020-yil 13-oktabrdagi PQ-4860-son, “Alohida ta’lim ehtiyojlari bo‘lgan bolalarga ta’lim berishga oid normativ-huquqiy hujjatlarni tasdiqlash to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori, 2021-yil 12-oktabr VM- 638-son, Xalq ta’limi xodimlari mehnatiga haq to‘lash shartlarini tartibga solish to‘g‘risida O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi qarori, 1994 yil 29-sentabr 2-ilovasi VM-490- son misol bo‘la oladi. Psixologik yordamni tashkillashtirish va amalga oshirishda asosiy urg‘uni kadr xodimlarning u yoki bu sohaga ixtisosligi bo‘yicha tashkil etish juda muhim hisoblanadi. Bundan tashqari psixolog xodim: - Oʻqituvchi oʻquvchilarning turli toifada ekanligiga qaramay barcha bolalarning huquqini himoya va hurmat qilishi; - Hamkorlikni yoʻlga qoʻyish; Chunki oʻqituvchilar uchun hamkorlik va oʻzaro fikr almashish muhimdir. - Oʻqituvchi oʻz faoliyatini tizimli baholab borishi, muntazam malakasini oshirishi, alohida taʼlim ehtiyojlari bor bolalarning intizomli va muassasalararo guruhlar bilan samarali ishlashi uchun liderlik hamda boshqaruv malakalarini qoʻllash, muammolarni birgalikda hal qilish, keng qamrovli maktab hamkorligini yoʻlga qoʻyishni tashkillashtirishda pedagog va psixolog xodimlarning amaliy va nazariy malakalarini rivojlantirish; - Maʼlumki, inklyuziv taʼlimda maxsus taʼlim ehtiyojidagi bolalar barcha bolalar bilan birga maʼlum maqsadda turli qobiliyatlarga muvofiq guruhlashtiriladi; - Maxsus taʼlim oʻqitishning maxsus va alternativ dasturlari orqali oʻqitilsa, inklyuziv taʼlim bolaga yoʻnaltirilgan va moslashtirilgan, yoʻriqnomali, barchaga moʻljallangan oʻquv dasturi asosida oʻqitiladi; - Har bir pedagog-psixolog xodim inklyuziv ta’limning kontseptual apparatini aniqlashtirishi zarur, sababi ular falsafaga, kontseptual asoslarga asoslanadi. Shuningdek, psixolog quyidagi prinsiplarga rioya qilishi lozim: -Insonning qadr-qimmati nafaqat uning qobiliyati va yutuqlariga bog'liq. Chunki har bir inson noyobdir! - Har bir inson his qilishga va fikrlashga qodir! - Har bir inson muloqot qilish huquqiga ega. - Haqiqiy ta’lim faqat kontekstda amalga oshirilishi mumkin. - Haqiqiy munosabatlar: hamma odamlar bir-biriga, barcha odamlarga muhtoj tengdoshlar va murabbiylarning yordami va do‘stligiga muhtoj. -Xilma-xillik inson hayotining barcha jabhalarini oshiradi. Bular nafaqat ta’lim jabhasi balki hayotiy qadriyatlar hisoblanadi. Inklyuziv ta’lim atamasi inglizcha „inclusif“ soʻzidan kelib chiqqan boʻlib, „oʻz ichiga oladi“ deb tarjima qilinadi va maxsus ehtiyojlari boʻlgan va shartli ravishda sogʻlom, yaʼni sogʻligi cheklanmagan odamlarning birgalikdagi taʼlimini anglatadi. Inklyuziv taʼlim — davlat 116 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo siyosati boʻlib, nogiron va sogʻlom bolalar oʻrtasid