Z.M. BOBURNING «BOBURNOMA» ASARIDA SINONIM SO‘ZLAR ISHLATILISHINING O‘ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Аннотация

Bu maqola «Boburnoma» asarida sinonim so‘zlarning ishlatilishini tahlil qiladi. Z.M.Bobur tomonidan yozilgan ushbu asar tarixiy, madaniy, va badiiy jihatdan katta ahamiyatga ega bo‘lib, sinonim so‘zlarning matndagi o‘rni va ahamiyatini o‘rganish orqali asarning til va uslubiy xususiyatlarini chuqurroq tushunish imkonini beradi. Maqola asardan tanlangan parchalar orqali sinonim so‘zlarning tarixi, geografiya, emotsional holatlar, badiiy uslublar va sifatlarni ifodalashdagi roli tahlil qilinadi. Kalit so‘zlar: sinonim so‘zlar, badiiy uslub, tarixiy kontekst, emotsionallik, geografik sinonimlar, adabiy tahlil, tarixiy tahlil, matnning rang-barangligi, badiiy ta'sir, emotsional ta’sir, sifatlarni tasvirlash, estetik qo‘shimcha, xalq maqomi, geografik tasvirlar. Kirish. «Boburnoma» — XVI asrda yashagan Bobur Mirzo tomonidan yozilgan tarixiy va adabiy asar bo‘lib, o‘zining o‘ziga xosligi, tarixiy voqealar va madaniyati bilan yirik ahamiyatga ega. Ushbu maqolada «Boburnoma»da sinonim so‘zlarning qanday ishlatilishi tahlil qilinadi. Sinonim so‘zlar, badiiy adabiyotda va tarixiy manbalarda qanday rol o‘ynaydi, ularning matn ichidagi o‘rni va mazmuni o‘rganiladi. Boburnoma1 — jahon adabiyoti va manbashunosligidagi muhim va noyob yodgorlik; oʻzbek adabiyotida dastlabki nasriy memuar va tarixiy-ilmiy asar. Eski oʻzbek (chigʻatoy) tilida yozilgan (taxminan 1518/1519—1530). „Boburiya“, „Voqeoti Bobur“, „Voqeanoma“, „Tuzuki Boburiy“, „Tabaqoti Boburiy“, „Tavorixi Boburiy“ kabi nomlar bilan ham maʼlum. Boburning oʻzi esa „Vaqoye“ va „Tarix“ degan nomlarni ishlatgan. Boburnomada 1494—1529-yillarda Markaziy Osiyo, Afgʻoniston va Hindistonda sodir boʻlgan tarixiy-siyosiy voqealar yilma-yil oʻta aniqlik bilan bayon qilingan boʻlib, ular muallif hayoti va siyosiy faoliyati bilan bevosita bogʻliqdir. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma” voqeiy-ilmiy-sarguzasht asari mumtoz adabiyotimizning eng nodir nasriy namunasi sifatida hayotni haqqoniy aks ettirgani, o`ziga xos uslubi bilan alohida qadrli. Navoiy nasriy asarlaridan so`ng “Boburnoma” turkiy tilda yaratilgan badiiy, ilmiy nasr javohiri sifatida bugungi kunda dunyodagi yuzlab yirik fan tadqiqotchilari diqqatini o`ziga tortib kelmoqda2. Ushbu asarda Boburning yigirmdan ortiq sohaga qiziqqani yaqqol namoyon bo‘ladi. Ya’ni faqatgina voqealar rivojini bayon etish bilan cheklanmasdan 1 https://uz.wikipedia.org/wiki/Boburnoma 2 Zumradxon Abdumo‘Minovna Xidirova “BOBURNOMA” JAHON TAN OLGAN ASAR // Scientific progress. 2021. №1. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/boburnoma-jahon-tan-olgan-asar (дата обращения: 13.09.2024). 148 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo etnografiya, geografiya, tilshunoslik, hayvonot olami kabi sohalar bo‘yicha qimmatli ma’lumotlar berib o‘tadi3. Sinonim so‘zlar — bir-biriga yaqin ma'noga ega bo‘lgan, lekin har biri o‘ziga xos nuanslarga ega bo‘lgan so‘zlardir. Ular adabiy matnlarda turli maqsadlarda ishlatiladi: ma'noni boyitish, matnni rang-baranglashtirish, ifodaviylikni oshirish, yoki biror bir uslubiy effekt yaratish. «Boburnoma»da sinonim so‘zlarning ishlatilishi asar matnining yanada boy va ma’nodor bo‘lishiga xizmat qiladi. So‘z tanlash va uni joy-joyida qo‘llash Bobur uslubida alohida o‘rin tutadi.Adib ba’zi o‘rinlarda shunday so‘z va iboralar qo‘llaydiki,uning ma’nosini ijodkorning o‘sha damdagi kayfiyatidan yoki uning ayrim odamlar va hodisalar bo‘lgan munosabatidan qidirishga to‘g‘ri keladi4 Tahlil va natijalar. «Boburnoma»da sinonim so‘zlarning ishlatilishi to‘rt asosiy kategoriya bo‘yicha tahlil qilinadi: 1. Tarixiy va geografik sinonimlar: Tarixiy voqealarni yoki geografik joylarni ifodalashda sinonim so‘zlardan foydalanish orqali Bobur Mirzo o‘z ifodasini kengaytiradi. Masalan, «shahar» va «qishloq», «daryo» va «suvoq» kabi so‘zlar muayyan geografik hududlarning xususiyatlarini tasvirlashda qo‘llaniladi. 2. Emotsionallik va psixologik holatlarni ifodalash: Sinonim so‘zlar turli psixologik holatlarni va emotsiyalarni ta’riflashda ishlatiladi. Masalan, «quvonch», «baxt», «xursandchilik» kabi so‘zlar Boburning his-tuyg‘ularini batafsilroq va chuqurroq ifodalashga yordam beradi. 3. Badiiy usul va stilistik effektlar: Sinonimlar badiiy uslubni rivojlantirish va matnning estetikasini oshirish uchun ishlatiladi. Bobur Mirzo matnda sinonim so‘zlarni o‘z uslubiga mos ravishda qo‘llaydi, bu esa asarning badiiy qiymatini oshiradi. 4. Sifat va taqdimot: Sinonim so‘zlar orqali Bobur Mirzo turli tasvirlar va sifatlarni aniqlik bilan berishga harakat qiladi. Masalan, «yaxshi», «ajoyib», «buyuk» kabi so‘zlar tasviriy ma’lumotlarni yanada aniqroq va chiroyliroq ifodalashga xizmat qiladi. «Boburnoma»da sinonim so‘zlarning semantik tahlili matnning umumiy konteksti va muallifning ifoda uslubi bilan bog‘liq. Sinonimlar Bobur Mirzo tomonidan ma’lum bir semantik rang-baranglik yaratish uchun ishlatilgan, bu esa o‘quvchilarga matnni yanada qiziqarli va chuqurroq tushunishga yordam beradi. Albatta, «Boburnoma» asaridan sinonim