KOGNITIV TILSHUNOSLIK NUQTAI NAZARIDAN LAKUNALAR NAZARIYASI

Аннотация

Strukturaviy tilshunoslikda an'anaviy tarzda o'rganiladigan tildagi "bo'shliqlar" tushunchasi kognitiv tilshunoslik nuqtai nazaridan yana qiziqish uyg'otdi. Til ichidagi ma'lum lisoniy shakllar yoki iboralarning yo'qligi yoki to'liq emasligi sifatida tushuniladigan bo'shliq nazariyasi ma'no nafaqat mavjud bo'lgan narsa orqali, balki etishmayotgan narsa orqali ham qanday tuzilganligini ochib beradi. Ushbu maqola tildagi bo'shliqlar asosidagi kognitiv mexanizmlarni va ma'ruzachilar ushbu bo'shliqlarni to'ldirish uchun kontseptualizatsiya, sxematiklashtirish va xulosa chiqarish kabi aqliy jarayonlardan qanday foydalanishini o'rganadi. Kalit so‘zlar: bo'shliq nazariyasi, kognitiv lingvistika, kontseptual aralashtirish, ruhiy ramkalar, xulosa qilish, leksik bo'shliqlar. Tildagi bo'shliqlarni o'rganish tilshunoslikning muhim mavzusi bo'lib, an'anaviy ravishda sintaktik qoldiqlar, ellipslar va leksik bo'shliqlarga e'tibor qaratadi. Biroq, kognitiv tilshunoslikning yuksalishi bilan bo'shliqlar tahlili ma'ruzachilarga to'liq bo'lmagan yoki mavjud bo'lmagan til elementlarini tushunishga imkon beradigan aqliy jarayonlarni tushunishga o'tdi. Kundalik muloqotda jumlalar ko'pincha tugallanmagan, so'zlar aytilmagan va ma'nolar aniq emas, balki nazarda tutilgan. Ushbu bo'shliqlarga qaramay, odamlar kognitiv strategiyalar orqali etishmayotgan ma'lumotlarni to'ldirib, suhbatlarni osongina boshqaradi. Bu shuni ko'rsatadiki, bo'shliqlar shunchaki kamchiliklar emas, balki ma'noni etkazish va tushunishning ajralmas qismi bo'lib xizmat qiladi. Kognitiv lingvistik nuqtai nazardan, bo'shliqlar ma'ruzachilarning dunyoni kontseptsiyalash, aqliy ramkalarni faollashtirish va aytilmagan ma'lumotlardan qanday xulosa chiqarishini aks ettiradi. Kontseptual aralashtirish, ramkani faollashtirish va xulosa chiqarish kabi kognitiv jarayonlar odamlarga ushbu bo'shliqlarni muammosiz bartaraf etishga imkon beradi. Bundan tashqari, tillararo farqlar turli tillar kontseptual bo'shliqlarni qanday boshqarishini ko'rsatib, til, fikr va madaniyat o'rtasidagi o'zaro ta'sirni yoritadi. Ushbu maqola kognitiv mexanizmlar lingvistik bo'shliqlarni to'ldirishga qanday yordam berishini o'rganishga qaratilgan bo'lib, ma'ruzachilarga til to'liq bo'lmagan taqdirda ham izchillikni saqlashga imkon beradi. Ushbu maqolaning asosiy maqsadi lingvistik bo'shliqlarning turlarini, jumladan leksik, sintaktik va pragmatik bo'shliqlarni kognitiv tilshunoslik ob'ektivi orqali o'rganishdir. Bundan tashqari, u ma'ruzachilar tomonidan qo'llaniladigan metafora, o'xshashlik va xulosalar kabi ushbu bo'shliqlarni bartaraf etish uchun kognitiv strategiyalarni o'rganadi. Ushbu jarayonlarni tushunish nafaqat ma'no qanday tuzilganligi haqidagi bilimimizni boyitibgina qolmay, balki tarjimashunoslik, ikkinchi tilni o'zlashtirish va sun'iy intellekt uchun amaliy ahamiyatga ega. Bo'shliqlar nazariyasini kognitiv nuqtai nazardan o'rganish quyidagi tadqiqot savollariga javob beradi: Kognitiv jarayonlar lingvistik bo'shliqlarni to'ldirishga qanday yordam beradi? 88 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo Aqliy ramkalar, aralashtirish va xulosa chiqarish kamchiliklarni tushunishda qanday rol o'ynaydi? Tillararo bo'shliqlar madaniy va kontseptual farqlarni qanday aks ettiradi? Ushbu jihatlarni o'rganish orqali ushbu maqola kognitiv tilshunoslik bo'yicha o'sib borayotgan bilimlar to'plamiga hissa qo'shish va ma'ruzachilarning bo'shliqlarni aqliy ravishda qanday boshqarishi, inson idrokining o'ziga xos moslashuvchanligi va ijodkorligini ochib berish haqida tushuncha berishni maqsad qilgan. Adabiyot manbalarini haqida umumiy ma'lumot; Adabiyot sharhi Lingvistik bo'shliqlar tushunchasi tilshunoslikning turli sohalarida ko'rib chiqilgan: Sintaktik bo'shliqlar: Odatda jumla tuzilmalaridagi kamchiliklar (masalan, ellips yoki nisbiy gaplardagi bo'shliqlar) sifatida ko'rib chiqiladi. Semantik bo'shliqlar: leksik lakunalar kabi etishmayotgan tushunchalarga e'tibor qarating, bu erda tushuncha bir tilda mavjud bo'lsa-da, boshqa tilda to'g'ridan-to'g'ri tarjimasi yo'q. Pragmatik bo'shliqlar: umumiy bilim va kontekst suhbatdoshlarga aytilmagan narsalarni to'ldirishga yordam beradigan suhbatning aytilmagan elementlarini anglatadi. Kognitiv tilshunoslik tildan foydalanish asosidagi aqliy jarayonlarga e'tibor qaratgan holda, bu bo'shliqlar ma'ruzachilar tomonidan qanday qayta ishlanishi va to'ldirilishi haqida yangi tushunchalarni taqdim etadi. Langacker (2008) va Fauconnier & Turner (2002) kabi olimlar aqliy bo'shliqlar va kontseptual integratsiyaning ma'no yaratishdagi rolini ta'kidlab, bo'shliqlarni kognitiv tahlil qilish uchun asos yaratadilar. Kontseptual aralashtirish yangi ma'no yaratish uchun ikki yoki undan ortiq aqliy bo'shliqlarni birlashtirishni o'z ichiga oladi. Bo'shliq paydo bo'lganda, ma'ruzachilar etishmayotgan elementni to'ldirish uchun turli xil ma'lumotlar qismlarini aralashtirishga tayanadilar. Misol uchun, elliptik konstruktsiyalarda aql etishmayotgan ma'lumotni