Факторы защиты импортного крупного рогатого скота Республики Каракалпакстан от кровепаразитарных болезней и современные методы лечения и профилактики

Аннотация

В статье описаны факторы адаптации продуктивных животных к климатическим условиям Республики Қаракалпакстан и рекомендованы современные способы лечения и профилактики кровепаразитарних забалеваний крупного роготого скота. Summary: The article dascribes the factors of productive livestjock to our climatic conditions and the order of application of means to protect them from parasitic diseases. Қорақалпоғистон Республикасида Қорамолларни қорамолларни, айниқса махсулдор ва зотлик молларни ривожлантиришда қон-паразитар (тейлериоз, пироплазмоз) касалликлари катта тўсқинлик қилади. Шу билан бир вақтда хориждан Республикамизга келтирилаётган махсулдор ва зотдор моллар салқин ва намгарчилиги бизга нисбатан юқори даражада бўлган муҳитда туғилиб ўсганлиги ва бизда бўлган иқлим иссиқлиги ва кўпгина касалликларга иммунитетни умуман наслида бўлмаганлиги сабабли уларни аввалом бор бизнинг шароитимизга мослашувини (адаптация) таъминлаш, кейин эса уларни қон-паразитар касалликларидан сақлаб қолиш чора-тадбирларини олиб бориш муҳим аҳамият касб этади. Ёзнинг жазирама иссиқ фаслида бўлмиш иссиқлик хориждан келтрилган зотдор ва махсулдор молларнинг организмига, махсулдорлигига ва организмнинг касалликларга қарши курашишида салбий таъсир қилиши эътироф этилган. Жумладан, иссиқлик молларни ўсиб ривожланишига, сут ва гўшт махсулотларининг камайиб кетишига ва сифатининг ёмонлашувига сабабчи бўлади, қон-паразитар касалликларини оғир кечишига олиб келади ва унинг натижасида қўлланилган даволаш усулларини самараси пасайиб кетади. Шунинг учун йилнинг иссиқ фаслига келиб аввалам бор ветеринария- санитария талабларига мос иншоатлар қуриш, ёзги айвонларнинг устини иссиқлик ўтказмайдиган қамиш ва шох шаббалар билан ёпиш, молларни офтобда қолдириб офтоб уришдан сақлаб қолиш, молларни зоогигиеник талаблар асосида маданий парваришлаш, эрталаб ва кечки пайтда кунлик мацион бўлишни таъминлаш, яйловларни алмаштириб туриш ва фермада сифатли озуқа базасини яратиш ва рациондаги озуқаларнинг турли туманлилиги ва уларнинг юқори сифатлилиги ҳайвонларнинг соғлом сақлашнинг асосий омилларидир. Демак, 104 ижобан сигирлар рациони доимий равишда макро- ва микроэлементлар ҳамда витаминлар билан бойитилиб турилиши юқумлик ва паразитар касалликларга қарши даволаш усулларини самарадорлик даражасини оширилишига олиб келади. Хориждан келтирилган зотдор ва махсулдор қорамолларнинг Республикамиз худудларида ривожлантиришда қон-паразитар касалликлари катта тўсқинлик қилади. Илмий адабиёт маълумотларига қараганда мавжуд молларни 8-10% йилига қон-паразитар касалликлари билан касалланади. Касалланган моллар дастлабки кунларда (касаллик оғирлашмасдан) махсус ва сифатли доривор воситалар билан даволанмаганда айниқса зотдор ва махсулдор молларни 80-90% нобуд бўлади, қолганлари эса ишлаб чиқаришда яроқсиз бўлиб қолади. Бундан ташқари касалланиб соғайган моллар узоқ йиллар давомида касаллик қўзғотувчи паразитларни ташувчи бўлиб қолади, бу эса эпизоотик холатни барқарорлаштиради. Бундан кўриниб турибдики қорамолларнинг каналар орқали тарқатиладиган қон-паразитар касалликлари-тейлериоз, пироплазмоз, бабезиоз чорвачиликни юритишда, айниқса зотли ва махсулдор молларни ривожлантиришда ҳамда уларни махсулдорлигини оширишда катта тўсқинлик қилади. Пироплазмоз ва бабезиозни тарқатувчи Boophilus calcaratus каналари молларни чаққандан сўнг 1-ва 2-кунлариёқ ўз сўлак безларида бўлмиш касаллик қўзғатувчилари-Piroplasma bigeminum(пироплазмозда) ва Babesia colchica(бабезиозда) ларни мол организмига ўтқазади, шундан сўнг 8-11 кунлари касалликнинг клиник белгилари намоён бўлади. Натижада касалланган молларнинг тана ҳарорати 40,6-410С гача кўтарилиши, иштаҳанинг ва кавш қайтаришнинг бўлмаслиги, анемия холатининг юз бериши ва касалликни қўзғатувчи паразитлар эритроцитни радиусидан катта бўлганлиги сабабли эритроцитни ёриб чиқиши ва ундаги бўлган гемоглобинни қон плазмасига ўтиши натижасида гемоглобинурия (қон сийиш) ҳолатининг юз бериши кузатилади (1–2-сурат). 1–2-сурат. Пироплазмозда гемоглобинурия-(қон сийиш) холати Тейлериозни тарқатувчи икки эгалик Hyalomma detritum ва уч эгалик Hy. anatolicum яйлов каналари касалликга моил молларни чаққандан сўнг уз сўлак безларида мавжуд касаллик қўзғатувчи-Theileria annulata ни мол организмига ўтқазади ва шундан сўнг 16-20 кунлари касалликнинг клиник белгилари намоён бўлади. 3-сурат. 105 3-сурат. Hy. аnatolicum каналари билан каналанган мол Касалланган молларни бехоллашуви, тана ҳароратининг 41-420С гача кўтарилиши, ташқи лимфа тугунларининг, айниқса курак олди лимфа тугунларининг 3-4 баробаргача каттариши, иштаҳа ва кавш қайтаришнинг бўлмаслиги, организмда интоксикация ва кўриниб турган шиллиқ парадаларида анемия, инфилтрация ва унда қон қуйилишлар, ҳамда оғир ва сурункалик холатларда терида ташналар кузатилади(4-сурат). Тейлериозда касаллик қўзғатувчи паразитлар эритроцитнинг радиусидан кичик бўлганлиги сабабли эритроцитларни плазмага чиқариб юбормайди ва шу сабабли сийдикда гемоглобинурия холати юз бермайди. 4-сурат. Тейлериоз билан касалланган м