KICHIK BIZNES SUBYEKTLARINI KREDITLASH TIZIMINI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI VA UNI OPTIMALLASHTIRISH YO‘LLARI

Аннотация

Ushbu maqola O‘zbekiston iqtisodiyotida kichik biznes subyektlarini kreditlash tizimining ahamiyati va uni xorijiy tajribalar asosida optimallashtirish yo‘llari haqida batafsil ma'lumot beradi. Maqola, kichik bizneslarga kredit taqdim etish jarayonlarini takomillashtirish orqali ularning iqtisodiy faolligini oshirish va mamlakat iqtisodiyotini yanada rivojlantirish imkoniyatlarini ko‘rib chiqadi. Shuningdek, xorijiy mamlakatlarning amaliyotlari tahlil qilinib, O‘zbekiston sharoitiga mos keladigan yechimlar taklif etiladi. Kalit so‘zlar: Kichik biznes, kreditlash tizimi, iqtisodiy rivojlanish, moliyaviy innovatsiyalar, xorijiy tajriba, moliyaviy savodxonlik, raqamli moliyaviy xizmatlar. Kichik bizneslar O‘zbekiston iqtisodiyotida muhim rol o‘ynaydi, chunki ular yalpi ichki mahsulotga katta hissa qo‘shadi, yangi ish o‘rinlari yaratadi va ijtimoiy barqarorlikni ta'minlashga yordam beradi. Biroq, ushbu sektorning rivojlanishi ko‘pincha moliyaviy resurslarga cheklanganligi tufayli sekin kechmoqda. Kichik biznes subyektlarini samarali kreditlash, ularning barqaror o‘sishini va raqobatbardoshligini oshirishning kalitidir. Kichik biznes subyektlariga moliyaviy xizmatlar ko‘rsatishda qator muammolar mavjud bo‘lib, ularning ichida eng muhimlari – kredit olishning murakkab jarayoni, yuqori foiz stavkalari, va garov talablari. Ushbu muammolarni hal etish uchun xorijiy tajribalar o‘rganilishi va O‘zbekiston sharoitiga mos ravishda tatbiq etilishi mumkin. Masalan, Yevropa Ittifoqi, Janubiy Koreya va Singapur kabi davlatlarda kichik bizneslarni qo‘llab-quvvatlash uchun maxsus dasturlar joriy etilgan. Bu dasturlar orqali kichik biznes subyektlari nafaqat moliyaviy, balki boshqaruv, marketing va texnologik yordam ham oladi. Shuningdek, kichik bizneslarni kreditlashda innovatsion yondashuvlar, jumladan, kredit ta'minotini rag‘batlantirish, kredit tarixini yaxshilash va raqamli moliyaviy xizmatlarni rivojlantirish kabi usullar ham keng qo‘llanilmoqda. Bu yondashuvlar kichik bizneslarning moliyaviy imkoniyatlarini kengaytirishga va ularning moliyaviy bozorga kirishini osonlashtirishga xizmat qiladi. Kichik biznes subyektlarini kreditlash tizimini rivojlantirish va uni optimallashtirish mavzusida keng ko‘lamli tadqiqotlar olib borilgan. Ushbu sohada mavjud adabiyotlar turli mamlakatlarning tajribalarini o‘rganish orqali kichik bizneslarni qo‘llab-quvvatlashning eng samarali usullarini aniqlashga qaratilgan. Berger va Udell (2006) kichik bizneslarning moliyaviy kirish imkoniyatlarini kengaytirishning iqtisodiyotga ta'sirini tahlil qilishadi. Ular kichik bizneslarni moliyalashtirishning iqtisodiy o‘sish va ish bilan ta'minlashdagi rolini ta'kidlaydilar. Ularning tadqiqoti shuni ko‘rsatadiki, moliyaviy institutlar tomonidan kichik bizneslarga beriladigan kreditlar, ayniqsa, yangi texnologiyalarni qo‘llash va ishlab chiqarish hajmini oshirish imkonini beradi. Morduch va Haley (2017) kichik bizneslar uchun kreditlash siyosatlarining global trendlarini tahlil qilishadi va raqamli moliyaviy xizmatlarning ahamiyatini ta'kidlashadi. Ular, ayniqsa, raqamli bank xizmatlarining kichik bizneslar uchun qulayligi va samaradorligini oshirishini 39 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si ta'kidlaydilar. Raqamli yechimlar nafaqat jarayonlarni tezlashtiradi, balki kreditlarni boshqarishda shaffoflik va hisobdorlikni ham ta'minlaydi. Ayyagari, Demirguc-Kunt va Maksimovic (2010) dunyo bo‘ylab kichik bizneslarni qo‘llab- quvvatlash dasturlarini tahlil qilishadi. Ular, xususan, kichik bizneslarni rivojlantirish bo‘yicha Janubiy Koreya, Germaniya va Kanada kabi davlatlarning yondashuvlarini taqqoslaydilar. Bu davlatlar kichik bizneslarni moliyalashtirishda davlat tomonidan kafolatlangan kreditlar, soliq imtiyozlari va moliyaviy maslahat xizmatlarini taklif etish orqali muvaffaqiyatga erishgan. Klapper, Lusardi va Panos (2015) kichik biznes egalarining moliyaviy savodxonligi va uning kreditga kirish imkoniyatlariga ta'sirini o‘rganadilar. Ular shuni ko‘rsatadilar-ki, yuqori moliyaviy savodxonlik darajasi kredit olish imkoniyatlarini oshiradi va kredit shartlarini yaxshilaydi. Shuning uchun, ular kichik biznes egalarini moliyaviy bilimlarini oshirishga undaydilar. O‘zbekistonning kichik biznes subyektlarini kreditlash tizimi, xorijiy tajribalar asosida optimallashtirish yo‘llari tahlil qilinib, quyidagi muhim natijalar aniqlandi: 1. Kreditlash siyosatining xalqaro solishtirmasi: Tahlil jarayonida Germaniya, Singapur va Janubiy Koreya kabi mamlakatlarning kichik bizneslarni qo‘llab-quvvatlash tizimlari o‘rganildi. Bu mamlakatlarda kichik bizneslar uchun yaratilgan imtiyozli kreditlar, davlat tomonidan taqdim etiladigan kafolatlar va soliq imtiyozlari kichik bizneslarning barqaror rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. Masalan, Janubiy Koreyada kichik bizneslarni qo‘llab- quvvatlash uchun maxsus banklar tashkil etilgan bo‘lib, ular biznesni yangilash va kengaytirish uchun zarur moliyaviy resurslarni taqdim etishga yo‘nalt