АЛЕКСАНДР ГАМИЛТОН ВА ТОМАС ЖЕФФЕРСОННИНГ АҚШ ДАВЛАТИ ҲУҚУҚ ТИЗИМИНИ ШАКЛЛАНТИРИШДАГИ БЕҚИЁС ЎРНИ

Аннотация

This article analyzes the legal and political doctrines of Alexander Hamilton and Thomas Jefferson, the Founding Fathers of the United States. It examines the conditions and factors that shaped their views on law and government, their role in the separation of powers and its essence, their ideas on mechanisms for limiting government powers, and their work in shaping the legal system of the United States. Keywords: United States, Constitution, colonialism, individual rights, natural law, federal government, Federalist Papers. Александр Ҳамилтон ва Томас Жефферсон Америка Қўшма Штатлар тарихида, айниқса ХВИИИ асрда америка халқининг мустақиллик ҳаракатлари авж олган паллада тарих саҳнасига чиқади ва янги давлатни ташкил этиш жараёнида муҳим роль ўйнайди. Бу икки маърифатпарварнинг ғоялари Республиканинг илк даврида АҚШ ҳуқуқ тизимининг шаклланиши ва тўғри ривожланишида марказий ўринни эгаллайди. 76 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Ҳамилтон ўзидаги ваколатдан фойдаланган ҳолда ҳам янги мустақил давлатга мос бўлган ҳам яқинда ратификация қилинган Конституция қонунларига тўғри келадиган республика юриспруденциясини шакллантирди. Томас Жефферсон мерос бўлиб қолган императорлик ҳуқуқини ҳуқуқий ва конституциявий тамойилларга айлантирди, бу энди шаклланаётган Америка ҳукуматидаги ҳудудий вазиятга мос келди, яъни марказий миллий ҳукуматга кенг ваколатлар бериш билан биргаликда, алоҳида штатларнинг ўз суверенитетни сақлаб қолишни англатарди. Америка Қўшма Штатлари асосчилари номи билан тарих саҳнасидан ўрин олган жамиятнинг бу икки илғор вакиллари мустақил давлат барпо этиш, қонунийлик ва ҳуқуқ устун бўлган жамиятни қуриш, инсон ҳуқуқи ва эркинликларини таъминлаш масалаларини ҳал этишни ўзларининг фуқаролик бурчлари деб билдилар. Қўшма Штатлари асосчиларининг ҳуқуқ ва давлат тўғрисидаги қарашлари турли омиллар, жумладан, Британия мустамлакачилиги шароитида яшаш тажрибаси, маърифатпарварлик фалсафаси, ўша даврнинг сиёсий ва иқтисодий воқеликлари асосида шаклланган. Асосчиларнинг ҳуқуқ ва давлат ҳақидаги қарашларига асосий таъсирлардан бири табиий ҳуқуқ ва ижтимоий шартнома ҳақидаги маърифатпарварлик фалсафаси эди. Мазкур фалсафанинг мазмунини барча шахсларнинг яшаш, эркинлик ва мулк ҳуқуқи каби маълум туғма ҳуқуқларга эга эканлиги ва ҳукуматнинг мақсади бу ҳуқуқларни ҳимоя қилиши кераклиги тўғрисидаги ғоя ташкил этган. Александр Ҳамилтон ва Томас Жефферсон ҳукуматнинг роли бутун жамият фаровонлигига фаол ёрдам беришдан кўра, низоларни ҳал қилишда нейтрал ҳакам бўлиб хизмат қилиш ва фуқароларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишдан иборат, деб ҳисобларди. Асосчиларнинг ҳуқуқ ва давлат ҳақидаги қарашларига яна бир муҳим таъсир Британия мустамлакачилиги шароитида яшаш тажрибаси бўлган. Америка халқларининг ижтимоий фаол қатлами Британия ҳукумати мустамлакаларга уларнинг розилигисиз солиқ солиш ва Британия парламентида вакиллик қилишдан бош тортиш орқали ўз чегараларини четлаб ўтган деб ҳисобларди. Улар Британия ҳукуматини мустамлакаларга зулм қилаётган ва уларнинг фуқаролик ҳуқуқларини поймол қилаётган золим куч сифатида кўрдилар. Томас Жефферсоннинг ҳуқуқий қарашларига ўша даврнинг сиёсий ва иқтисодий воқелиги ҳам ўз таьсирини кўрсатган. Янги шакилланаётган давлатни ижтимоий, иқтисодий, ҳуқуқий ва сиёсий жихатдан мустаҳкамлаш, ички ва ташқи тажовузлардан ҳимоя қила оладиган қудратли армияни яратиш зарурияти, шу билан бирга марказий ҳукуматнинг ўз ваколатларини суистеьмол қилиши мумкинлиги асосчиларнинг диққат-этибори марказида бўлган. Ушбу мувозанатга эришиш учун таъсисчилар ҳокимиятнинг турли тармоқлари ва даражалари ўртасида тақсимланган бошқарув тизимини ишлаб чиқдилар. Ушбу тизимда бирон бир тармоқнинг ҳаддан ташқари кучли бўлишига йўл қўймаслик учун назорат ва мувозанат тизими ўрнатилди. Улар, шунингдек, Конституцияга Ҳуқуқлар тўғрисидаги қонун лойиҳасини киритдилар, бу эса маълум шахсий ҳуқуқлар ва ҳукумат ҳокимиятни суиистеъмол қилишдан ҳимоя қилишни кафолатлайди. 77 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Гамилтоннинг АҚШ давлатини ташкил топишдаги энг муҳим амалга оширган ишларидан бири бу унинг АҚШ қонунчилигини шакллантиришга қўшган беқиёс ҳиссасидир. Армиядан кейинги йигирма йиллик фаолияти давомида Ҳамилтон Президент Жорж Вашингтон қароргоҳида кучли ва самарали давлат арбоби ва АҚШ ҳукумати ва хусусий мижозларнинг манфаатларни ҳимоя қилувчи нуфузли адвокат сифатида хизмат қилди. Унинг федерал ва штат ҳуқуқшунослиги ривожига таъсири ўлимидан ўнлаб йиллар ўтиб, ХИХ асргача давом этади. Гамилтоннинг ғоялари шунчалик асосли эдики, ҳатто Гамилтоннинг сиёсий ва мафкуравий рақиблари — Томас Жефферсон, Жеймс Медисон, Эндрю Жексон ҳам бошқарув учун Гамилтон конституциявий қарашларини қабул қилишди. Бугунги Америка Қўшма Штатлари халқи Вашингтон каби Александр Гамилтонни ҳам мамлакатининг отаси деб ҳисоблашади.1 Александр Гамилтон мустамлакачиларга солиқларнинг асоссиз ортиб боришига норозилик билдирадиган рисолалар ёзиб бошлади. Бунинг натижас