АБУ БАКР КОСОНИЙНИНГ “БАДОЪИУС САНОИЪ ФИ ТАРТИБ АШ-ШАРОИЪ” АСАРИНИНГ ФИҚҲ ИЛМИ РИВОЖИДАГИ ЎРНИ ВА АҲАМИЯТИ

Аннотация

The opinions expressed in the article are formulated in accordance with the requirements of the methodological principles and traditional methods of the Ḥanafī faith. Opinions on social welfare are observed on the basis of modern standards based on the book "Badā’i‘ al-ṣanā’i‘ fī tartīb al-sharā’i‘" written by the jurist of Samarkand, Abū Bakr al-Kāsānī, and based on the jurisprudence rules and legal arguments introduced in Central Asia in general, in particular in our Republic. Key words: Badā’i‘, Ṣanā’i, Kāsān, farḍ, wajib, sunnah, evidence, ijmāʿ, qiyās, asl, ʾUṣūl, furu', permissible, Islām, sharīʿah. Ҳанафий мазҳабидаги энг аҳамиятли фиқҳий манбалар ва асарларнинг даврийлик, тарихийлик нуқтаи назаридан ёндошиш биринчидан фиқҳ уламоларининг кетма- кетлигини, иккинчидан устоз-шогирдлар анаъанасини, учинчидан улар амалга оширган ишлар кўламини, тўртинчидан қайси даврда қандай фиқҳий муаммолар нозил бўлганлигини, бешинчидан ижтимоий муаммоларга ечим топишда мусулмон фиқҳида қайси янги методлар яратилганлигини, олтинчидан фақиҳларнинг қарашлари ҳамда усулул фиқҳ, фуруъул фиқҳ илмлари тараққиётини, еттинчидан фақиҳлар қарашларининг диний, иқтисодий-ижтимоий аҳамиятини тушуниб етиш ва яхши эслаб қолиш каби имкониятларни яратади. 54 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Ўзбекистон Республикаси мустақилликка эришгандан кейин бу борада амалга оширилаётган ишлар натижаси ва самараси ўлароқ, фиқҳий илмлар чегаралари яққолроқ кўрина бошламоқда. Бироқ бу соҳада қилиниши керак бўлган ишлар ҳали талайгина. Ҳанафий фиқҳи манбаларини тартибга солиш ва уларни ёш авлод онгига тизимли равишда етказиш иши мураккаб ва жиддий эътибор талаб қилувчи масала бўлиб, бу ишларни ташкиллаштириш жараёни бир ягона марказдан бошқариб борилиши олиб борилаётган ишларнинг самарадорлигини яхшилаши мумкин бўлган омилдир. Ҳозирги кунда нашр этилаётган адабиётларда юқорида эслатилган тартибга унчалик аҳамият берилмаётгани кузатилади. Ўзбекистонда олиб борилаётган илмий-тадқиқот ишларининг ҳажми жуда салмоқли эканлиги аниқ. Аммо амалга оширилган магистрлик, докторлик ишларининг натижаларини аторфлича ёритиш, уларга оид монографиялар, китобларни илм аҳлига, кенг ўқувчилар оммаси эътиборига ҳавола этиш ишларини жадаллаштириш лозимлиги куннинг долзарб масалаларидан бўлиб турибди. Шаръий масалаларнинг моҳиятини қай даражада тушуниб етиш, фиқҳий усул ва фуруъ тушунчалари ҳақидаги билимларни содда ва равон, муҳими тизимли баён этишга асосланади. ХХ аср охирларида Собиқ Совет тузуми исканжаси ва тўри емирилгач, мусулмон ҳалқлари ўз диний меросларини қайтадан тиклаб олишга киришдилар. Марказий Осиё халқлари тарихида орада йўқотилган бир асрдан кўпроқ вақт мобайнида жуда катта илмий ва маънавий йўқотиш рўй берди. Бугунги кунда халқнинг илмий-маънавий йўқотиши сифатида пайдо бўлиб қолган бўшлиқларни тўлдиришда тақдим этилаётган манбавий адабиётларнинг даврийлиги тартибига қатъий амал қилиш эътибор марказида туриши шарт. Маворауннаҳр фақиҳлари, уламолари қолдириб кетган улкан меросни мажмуавий ёндошув меъёрлари асосида изчиллик билан тартиблаш муҳим. Абу Бакр Косонийнинг “Бадоиъ” асари яратилишига сабаб бўлган дастлабки омил унинг асосий устози Алоуддин Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Абу Муҳаммад Самарқандий тартиблаган “Туҳфат ал-фуқаҳо” асари ҳисобланади. “Бу китоб имом Алоуддин Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Абу Муҳаммад Самарқандийнинг қаламига мансубдир. У киши ҳижрий 362 санада таваллуд топган ва ҳижрий 438 санада вафот этган.”1 Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф мана шу мавзуда фикр билдириб, ўз қарашларини қуйидагича баён этган эдилар: “Бадоиъус-саноиъ фий тартиб аш- шароиъ”(Шариатлар). Китобнинг соҳиби – Алоуддин Абу Бакр ибн Масъуд ибн Аҳмад Косоний (ҳижрий 587 йилда вафот этган). У кишининг лақаби «Маликул уламо» бўлган. Асосан Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Абу Аҳмад Самарқандийда таълим олган. Устозининг барча китобларини, хусусан, «Туҳфат ал-фуқаҳо» китобини яхшилаб ўрганган. Ўз талабасини яхши кўрган устоз қизи Фотимани унга никоҳлаб берган. Фотима ҳам отасининг «Туҳфа»сини ёдлаган ва илмда кўпгина эркаклардан ўзиб кетган эди. Кейинчалик ҳам эрига тўғри маслаҳатлар бериб, илмий йўналишини тўғрилаб турган. Отаси чиқарган фатвода, албатта Фотиманинг ҳам имзоси бўлар эди. Кейин уларга куёвнинг имзоси ҳам қўшилди. 1 Шайх Муҳаммад Содиқ Муҳаммад Юсуф. Фиқҳ дарслари (14-дарс). Фуруъул фиқҳ китоблари. “Фиқҳий йўналишлар ва китоблар” китобидан. Мақола. 03.01.2019. https://islom.uz/dars-qism/9584 55 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Тадқиқотчилар «Бадоиъ ас-саноиъ фи тартиб аш-шароиъ»ни «Туҳфат ал- фуқаҳо»нинг шарҳи дейишади. «Туҳфат ал-фуқаҳо» эса «Мухтасари Қудурий»га қўшимча қўшиб, яхшилаб тартибга солинган китоб бўлган.”2 Шайх раҳимаҳуллоҳ Абу Бакр Косонийнинг асосий устози Алоуддин Муҳаммад ибн Аҳмад ибн Абу Муҳаммад Самарқандийнинг қаламига мансуб «Туҳфат ал-фуқаҳо» китоби ҳақида шундай дейди: “Бу китоб имом Косонийнинг «Бадоиъ ас-саноиъ фи тартиб аш-шароиъ» китобининг аслидир.”3 Шайх