O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI YO‘LLARIDA HARAKAT XAVFSIZLIGI MUAMMOSI VA DUNYODAGI TENDENTLARNING HOLATI VA TAHLILI

Аннотация

Zamonaviy yo‘l ta’mirlash xizmati yo‘l harakati xavfsizligi nuqtai nazaridan yo‘llarning holatini oqilona baholashi va to‘g‘ri bashorat qilishi va transport harakati uchun xavfli hududlarni o‘z vaqtida bartaraf etishi kerak. Jahon tajribasi shuni ko‘rsatadiki, mamlakatimiz iqtisodiy salohiyati yuksalishi bilan avtomobillashtirish darajasi ham oshadi. Bu motorizatsiya bilan bog‘liq barcha muammolarning murakkabligini anglatadi Kalit so‘zlar: avtomobillashtirish; statistika; yo‘l transport hodisalar darajasi; o‘lim; jarohatlanganlar; qurbonlar; samarali. O‘zbekistonda yo‘l harakati xavfsizligi darajasini barqarorlashtirish va oshirish, yo‘l- transport hodisalari xavfini izchil kamaytirish muammosi umummilliy masalaga aylandi va uni hal etish Respublika ijtimoiy-iqtisodiy siyosatining eng muhim ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Mahalliy va xalqa tajriba ko‘rsatganidek, ma’lum bir mamlakatda yo‘l harakati xavfsizligining erishilgan darajasini tizimli tahlil qilish va yo‘l-transport hodisalarning mutlaq va nisbiy ko‘rsatkichlari to‘plamidan kelib chiqqan holda uning sifat jihatidan baholanishi faqat ularning ko‘rsatkichlari asosida amalga oshirilishi mumkin, boshqa mamlakatlardagi shunga o‘xshash ko‘rsatkichlar bilan taqqoslash. Bunday qiyosiy baholash, shuningdek, zarurat tug‘ilganda, yo‘l harakati xavfsizligini oshirish bo‘yicha milliy dasturlarda ishlab chiqilgan transport siyosatining maqsad va vazifalarini boshqa mamlakatlarda amalga oshirish tajribasi va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarini hisobga olgan holda tuzatishga imkon beradi. Yo‘l-transport hodisalari muammosini hal qilishning samarali usullari. Yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash muammosi murakkab va to‘liq faoliyat siklini muvaffaqiyatli amalga oshirishga bog‘liq. Harakatning xavflilik darajasi va xavfli harakatning barcha ishtirokchilariga, harakat sharoitlariga, transport vositalarining sifatiga va atrofdagi sharoitlarga bog‘liq. Shu sababli, yo‘l harakati xavfsizligiga ta’sir qiluvchi omillar majmuasini ko‘rib chiqish odatiy holdir. Yo‘lharakati xavfsizligiga ta’sir etuvchi omillarning o‘zaro bog‘liqligi ularning tarkibiy qismlarining «haydovchi-avtomobil-yo‘l-atrof-muhit» kompleksi bilan belgilanadi. Mazkur majmua yo‘l-transport hodisalarining sabablarini o‘rganish va ularning oldini olish choralarini tanlashda asos bo‘lib xizmat qiladi. Odatda optimal sharoitlarning ta’siri kompleks tarkibiy qismlari orqali namoyon bo‘ladi, deb ishoniladi. Xavfsiz harakatni ta’minlashda ushbu kompleksning har bir komponentining roli ekvivalent emas. Yo‘l tarmog‘i asrlar davomida rivojlangan. Har bir yo‘lni qurishda qurilish vaqtida mavjud bo‘lgan, ushbu yo‘llar qurilgan transport vositalarining talablari hisobga olingan. Avvalo, bu avtomobil turlarining o‘zgarishi bilan o‘zgarmaydigan yo‘lning marshrutini nazarda tutadi. Eski avtomagistral marshruti va yangi transport vositalarining dinamik va tezlik imkoniyatlari o‘rtasidagi nomuvofiqlik yo‘l-transport hodisalarining asosiy sababidir. Harakat xavfsizligi darajasi tizim kontseptsiyasiga kiritilgan quyidagi asosiy omillar o‘rtasidagi o‘zaro aloqaning ishonchliligiga sezilarli darajada bog‘liq: harakat ishtirokchilari (haydovchilar, piyodalar, yo‘lovchilar, velosipedchilar); transport vositasi; yo‘l sharoitlari 149 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si (ko‘chalar va yo‘llarning geometrik parametrlari; qatnov qismining holati, harakatning intensivligi va tarkibi va boshqalar); harakatni tashkil etish vositalari (belgilar, belgilar, svetoforlar, panjaralar); tashqi ob-havo va iqlim omillari (yomg‘ir, tuman); ijtimoiy-iqtisodiy omillar (texnika taraqqiyoti darajasi, iqtisodiyot, ilmiy-texnikaviy taraqqiyot, turmush darajasi), 1.3-rasmda yo‘l harakati xavfsizligi darajasini belgilovchi ushbu murakkab tizim «odam-avtomobil-yo‘l-atrof-muhit» (ularga ijtimoiy-iqtisodiy sharoitlar qo‘shilishi kerak) tuzilishi ko‘rsatilgan. Ko‘rinib turibdiki, xavfsizlik yo‘l-harakatining ajralmas sifati, avtotransport tizimining normal ishlashi uchun shartdir. Harakat xavfsizligini ta’minlash uchun ushbu tizimning har bir elementining yuqori ishonchliligi talab qilinadi. Butun tizimning ishonchlilik darajasi, shuningdek, uning tarkibiy elementlari, ushbu tizimni ishlab chiqish uchun haqiqatda investitsiya qilinishi mumkin bo‘lgan moddiy-texnik xarajatlarga bog‘liq ehtimol, nosozliklarsiz ishlaydigan mutlaqo ishonchli tizimni yaratish xarajatlari natijada erishilgan samara bilan qoplanmaydi. Shuning uchun, bugungi kunda tizimdagi nosozliklarning ehtimoliy sonini nazarda tutgan holda, ishonchlilik darajasi haqida gapirish mumkin. Ishonchlilikning ushbu maqbul darajasini yoki avtotransportdagi yo‘l transport hodisalar darajasini aniqlash murakkab ijtimoiy-iqtisodiy vazifa bo‘lib, uni hal qilish yo‘lharakati xavfsizligi muammosiga ilmiy asoslangan pozitsiyalardan yondashish imkonini beradi. Texnika fanlari nomzodi M.B. Afanasevning fikricha, mutlaq qiymat butun tizimning ishonchliligi ko‘rsa