UMUMIY, KASBIY VA SHAXSIY KOMPETENSIYALAR

Аннотация

The article analyzes the opinions of scientists about general, professional and personal competencies, and also provides information about the functions of increasing managerial competence in higher educational institutions. Key words: general, professional and personal competencies, career, management. Bugungi kunda mutaxassislarning bilim va ko‘nikmalari tezda eskirmoqda, shuning uchun olimlar va pedagoglar aniqlaganidek, kompetensiyaga asoslangan yondashuv ta’lim tizimida eng istiqbolli hisoblanadi. Kompetensiya yondashuvi "kompetensiya" va "kompetentlik" tushunchalariga asoslanadi. Biz "kompetensiya" va "kompetentlik" tushunchalarini belgilashda Ye. Zeerning pozitsiyasiga amal qilamiz, unga ko‘ra: - kompetensiyalar - bu kasbiy faoliyatni ta’minlaydigan bilim, ko‘nikma va qobiliyatlarning yaxlitligi, bu insonning o‘z kompetentsiyalarini amalda qo‘llash qobiliyatidir; - kompetenlik - bu hayotiy vaziyatlarda va kasbiy faoliyatda yuzaga keladigan muammolarni samarali hal qilish qobiliyati. Kompetensiyalarning turli tasniflari mavjud. Baydenko V.I. quyidagi klassifikatsiyani taklif qiladi: professional kompetensiyalar va umumiy kompetensiyalar (boshlang‘ich, bazaviy, universal, fanlararo, metaprofessional, yuqori professional, ekspert (juda kuchli)). Umumiy kompetensiyalar ta’lim amaliyotining barcha turlarida olingan bilim, tajriba, qadriyatlar, moyilliklarga asoslangan qobiliyat sifatida qaraladi. Kasbiy kompetensiyalar ish joyining talablariga muvofiq kasbiy faoliyatni samarali amalga oshirishga imkon beradigan qobiliyatlar sifatida qaraladi. I. A. Zimnaya quyidagi kompetensiyalar guruhlarini aniqlaydi: 1) shaxsning o‘zi, shaxs sifatida, faoliyat sub’ekti, aloqa – shaxsiy kompetensiyalar bilan bog‘liq kompetensiyalar; 2) shaxsning ijtimoiy o‘zaro ta’siri va ijtimoiy muhit bilan bog‘liq kompetensiyalar - ijtimoiy kompetensiyalar; 3) shaxsning kasbiy faoliyati bilan bog‘liq kompetensiyalar 169 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si – kasbiy kompetensiyalar. 2007 yilda "Antropos-konsalting" kompaniyasi turli xil ish guruhlari uchun kompetensiyalar ro‘yxatini taqdim yetadigan "rahbarning vakolatlari" (V. E. Subbotin) lug‘at-ma’lumotnomasini nashr yetdi. Mutaxassislarning fikriga ko‘ra, har qanday menejerning faoliyatini shartli ravishda bir nechta vakolat sohalariga bo‘lish mumkin: • Maxsus kasbiy kompetensiya – menejerga o‘zi mas’ul bo‘lgan jarayonlar va funksiyalarning mazmunini tashkil etadigan masalalarni hal qilish uchun zarur bo‘lgan kompetensiyalar (masalan, moliya va buxgalteriya hisobi, axborot texnologiyalari, muhandislik, kimyo, qurilish va boshqalar). • Biznes kompetensiya - umumiy kompetensiyalar bo‘lib, ular har qanday faoliyat sohasidagi menejerlar uchun zarurdir. Ushbu kompetensiyalarga vaziyatni tizimli tahlil qilish, strategik qarorlar qabul qilish, biznes muammolarini hal qilish uchun tashqi va ichki resurslarni jalb qilish, budjetlashtirish, daromadlar va xarajatlarni prognozlash, korxona xarajatlarini kamaytirish, hisobot berish va boshqalar kiradi. • Bilimlarni boshqarish bo‘yicha kompetensiya -menejerning axborot bilan ishlash, axborot oqimlarini boshqarish, tashkilotdagi o‘rganish va rivojlanish jarayonlarini boshqarish qobiliyatini aks ettiradi (ma’lumot olish, konseptual, analitik fikrlash, muammolarni hal qilish, tashkiliy rivojlanish jarayonlarining mohiyatini tushunish, xodimlar tomonidan yangi bilim va ko‘nikmalarni egallash jarayonini ta’minlash). • Yetakchilik kompetensiya - menejerning o‘z kuchini boshqarish, xodimlarni yo‘naltirish, ularni qo‘llab-quvvatlash, rag‘batlantirish qobiliyatini aks ettiradi. Bundan tashqari, yetakchilik kompetensiyalari menejerning xodimlarda berilgan vazifaga e’tiborli bo‘lish, turli jamoa bilan ishlash, ularning ijodiy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash va tashkilotda hamjamiyat tuyg‘usini shakllantirish qobiliyatiga ega kabi faoliyat turlarini nazarda tutadi. • Ijtimoiy yoki shaxslararo kompetensiya - menejerning insonlar (jamoatchilik, aksiyadorlar va boshqa manfaatdor tomonlar) bilan maqbul munosabatlarni o‘rnatish va saqlash qobiliyatini anglatadi. Ushbu kompetensiyaning mavjudligi ma’lum ijtimoiy ko‘nikmalarni rivojlantirishni talab qiladi, masalan, boshqa insonlarni va ularning xatti-harakatlarini tushunish, boshqalar bilan muloqot qilish va o‘zaro ta’sir qilish qobiliyatlari, insonlarda motivatsion tuyg‘ularni yaratish, shuningdek nizolarni oldini olish va hal qilish kompetensiyasi. • Intrapersonal kompetensiya. Ular o‘ziga bo‘lgan ishonchga, atrof-muhitga ta’sir qilish tendensiyasiga, mavjud vaziyatni yaxshilash va tubdan o‘zgartirish istagiga, natijalarga va o‘z- o‘zini rivojlantirishga e’tibor berishga, noaniqlik sharoitida harakat qilish qobiliyatiga, o‘z- o‘zini anglash va o‘z-o‘zini boshqarish qobiliyatlariga asoslangan. Barcha kompetensiyalar uchta asosiy yo‘nalish bo‘yicha guruhlanadi: 1) ta’lim va innovatsion kompetensiyalar: tanqidiy fikrlash va muammolarni hal qilish, aloqa va hamkorlik, ijodko