QADIMGI XORAZM SHAHARSOZLIGINING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI

Аннотация

Данная статья представляет собой историю древнехорезмского урбанизма. служит для изучения и выявления своих особенностей. Хорезмский оазис расположен в центре Туранской низменности, между Каракумами и Кызылкумами, в северо-западной части Узбекистана, в нижнем течении реки Амударьи. Ключевые слова: «Авеста», Бехистун. Джонбоскала. Козалкир. Базаркала, Койкирилганкала, Топраккала, Беруни, Я. Гулямов. Толстов. ядро, шинак. Mustaqilligimizning ilk yillaridayoq “Shaharsozlik kodeksi” qonuni qabul qilindi. Milliy me’morchilik va shaharsozlik qadimdan rivojlanib kelayotgani tarixdan ma’lum. Bugungi kun shaharsozlik yutuqlari qadimgi me’morchiligimiz rivoji bilan bog‘liq. Qadim antik shaharlarga ko‘rinish beradigan asosiy narsa – bu qal’a devorlaridir. Uning asosiy vazifasi shaharni tashqi dushmandan himoya qilish. Bu ko‘hna tuproqda milodgacha bo‘lgan davrda va undan keyin qurilgan murakkab suv inshootlari, hali – hanuz o‘zining ko‘rku tarovatini saqlab kelayotgan osori atiqalarimiz qadim-qadimdan o‘lkamizda me’morchilik va shaharsozlik san’ati yuksak darajada rivojlanganidan dalolat beradi. Mamlakatimiz hududida mavjud bo‘lgan 4000 dan ziyod moddiy ma’naviy obida umumjahon merosining noyob namunasi sifatida YUNESKO ro‘yxatiga kiritilgani ham bu fikrni tasdiqlaydi. Xorazm ilk marta Doro I ning Bexistun kitobalarida va Avestoda tilga olinadi, Zardushtiylik dinining muqaddas kitobi “Avesto” O‘rta Osiyo, Eron, Afg‘oniston va Xorazmning qadimgi tarixni o‘rganishda qimmatli manba hisoblanadi. Gerodot ma'lumotlariga ko‘ra Xorazm parfiyaliklar, sug‘dlar va areyalar bilan birga XVI satrapiyaga kirgan va Doroga 300 talant xiroj to‘lagan. Xorasmiyaliklar Kserksning Gretsiyaga yurishida ishtirok etishgan. Xorazmda aniq ilmlar erta davrlarda rivojlangan va ulardan amaliy ishlarda keng foydalanilgan. Qadimgi xorazmlik mutaxassis muhandislar katta sug‘orish inshootlarini qurish jarayonida 173 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si yoki qal’a qurilishida ko‘plab geometrik o‘lchov usullarini keng qo‘llab, o‘z davri uchun ajoyib yutuqlarga erishganlar. Buyuk xorazmlik olim Abu Rayhon Beruniy Xorazmning o‘zini Amudaryoning mahsuli degan. Bir paytlar daryo Balxor tog‘lari yaqinidan o‘tib, Kaspiy dengiziga quyilgani, uning bu o‘zani atrofida 300 dan ortiq shaxar va qishloqlar joylashganligini aytgan va bu so‘zlariga Ptolomeydan dalillar keltirgandi. Ularning xarobalari bugungi kungacha saqlanib qolgan. Shaharsozlik tarixida qadimgi davrlardan ma’lum bo‘lishicha, bir guruh me’mor – muhandislar tomonidan tayyorlangan bo‘lg‘usi qurilishning loyihasi hukmdorlar saroyida muhokamaga qo‘yilgan. Qadimgi Xorazm shaharsozlik va me’morchiligining hozirgi vaqtlardagi qurilish ashyolari va qurilish usullari o‘rtasidagi bog‘lanishlarda bir oz o‘zgarishlar yuz bergan. So‘ngi davrlarda aholi turar joylari va shaharsozlikda asosan, qal’alardagi qurilishlarda pishgan g‘ishtlar ko‘p qo‘llanilmoqda. Barcha tarixiy davrlarda xorazmliklarning hayoti Amudaryoning yovuz fe’li bilan kurashda o‘tgan. Xorazmliklarning ham yirik bir qismi daryoning “ketidan borib”, yangi o‘zani atrofida o‘rnashganlar. Beruniy aytgan bu so‘zlar XX-asrda S.P.Tolstov va Ya.G‘ulomovlar boshchiligida olib borilgan arxeologik qazishmalar bilan tasdiqlandi. Aftidan u paytlardagi Xorazm keyingi davrdagiga nisbatan janubi g‘arbroqda joylashgan bo‘lgan, yozma manbalarda mil.av. VII-VI-asrlarda Xorazmning geografik o‘rni ancha janubdagi erlarni, xatto Hirot atroflarini ham o‘z ichiga olganligi haqida ma’lumotlar bor. Daryoning o‘zani o‘zgarishi bilan uning atroflarida suv inshootlari, to‘g‘onlar qurish va katta-kichik ariqlar ochish kerak bo‘lgan. Natijada dexqonchilik tez suratda rivojlangan, daryo va ariqlar atrofida axoli jips o‘rnashgan maskanlar paydo bo‘lgan. Bu esa keyingi bosqichda shaxarlashishning kuchayishiga olib kelgan. Mil.av. IV-III-asrlarda Xorazmda Jonbosqal’a, Bozorqal’a, Qo‘yqirilganqal’a, Tuproqqal’a kabi qator shahar-qal’alar vujudga keladi. Shaxarsozlik keyingi davrlarda ham davom etadi va Amudaryoning ham o‘ng, ham chap sohillari to VIII-asrdagi arablar istilosigacha o‘zlashtirilib boriladi. Buyuk ipak yo‘lining shakllanishi mintaqa shimolidagi dasht yo‘llari faoliyatida ham katta o‘zgarishlar keltirib chiqardi. Qadimda Markaziy Osiyoda davriy ravishda iqlimning keskin isib ketishi yuz berishi natijasida, mintaqa shimolidagi hududlarda eramizning II-III asrlarida o‘zgarishlar kuzatilgan. Bu o‘zgarishlar o‘simliklar olamiga, chorvador qabilalar xo‘jaligi va turmush tarziga katta ta’sir ko‘rsatdi. Bu jarayonlar dashtdagi shimol qabilalarining turli yo‘nalishlarda migratsiyasini keltirib chiqardi. Ularning bir qismi Sibirь o‘rmonlariga, bir qismi Xitoyga, bir qismi Sug‘d erlariga-Amudaryo va Sirdaryo havzasiga kirib keldilar. Tashqi aloqalar mintaqadagi ichki yo‘llar tarmoqlarining kengayishiga va tegishli xizmat ko‘rsatish tizimi hamda savdo-sotiq rivojiga xizmat qildi. Bu jarayonlar Markaziy Osiyodagi keyingi tarixiy davrlarda y