KONLARDA KON BOSIMI VA SUV SIZIB CHIQISH EHTIMOLIY SABABLARINI O‘RGANISH

Аннотация

Подземные воды, расположенные близко к поверхности земли, заполняют катлованы, образуют болота, затопляют подземные части сооружений, создают много трудностей при разработке месторождений полезных ископаемых и строительных материалов, строительстве подземных инженерных сооружений. К физическим свойствам подземных вод относятся их прозрачность, цвет, запах, вкус и температура. Эти свойства варьируются в зависимости от химического состава, географического положения и геологических условий. Annotation. Groundwater, located near the surface of the earth, fills cuttings, creates swamps, floods the underground parts of structures, creates many difficulties in the development of mineral deposits and building materials, underground engineering structures. The physical properties of groundwater include its transparency, color, smell, taste, and temperature. These properties vary depending on the chemical composition, geographical location, and geological Kalit sо‘zlar: infiltratsiya suvlari, kondensatsiya suvlari,sedimentatsiya suvlari, yuvinil suvlar, grunt suvlari, chuchuk suvlar, sho‘r suvlar, namakob suvlar Ключевые слова: воды инфильтрационные, воды конденсационные, воды седиментационные, воды промывные, воды грунтовые, воды пресные, воды соленые, воды рассольные 75 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Key words: infiltration waters, condensation waters, sedimentation waters, washing waters, groundwater, freshwater, saline waters, dissolved waters Yer qobig‘ining eng ustki qismidagi suvlar yer osti suvlari deb ataladi va ular yer osti gidrosferasini tashkil etadi. Ularning paydo bo‘lishini, joylashish sharoitini harakat qonunlarini, fizik xossasini va kimyoviy tarkibini hamda atmosfera va yuzaki suvlari bilan bog‘liqligini gidrogeologiya fani o‘rganadi. Yer osti suvlari, asosan atmosfera yog‘inlarining va yuzaki suvlarning tog‘ jinslari zarralari orasidagi g‘ovaklar, bo‘shliqlar, yoriqlar orqali singishidan paydo bo‘ladi. Ular paydo bo’lishiga qarab quyidagi guruhlarga bo‘linadi: 1. Infiltratsiya suvlari. 2. Kondensatsiya suvlari. 3. Sedimentatsiya suvlari. 4. Yuvinil suvlar. Yer yuzasiga yoqqan yomg‘ir 3 qismga ajratiladi; bir qismi yer yuzasidan oqib oxiri dengizga borib quyiladi. Yer yuzasiga yaqin joylashgan yer osti suvlari katlovanlari to‘ldiradi, botqoqlik hosil qiladi, inshoatlarning yer osti qismini suv bosadi, foydali qazilma konlarini va qurilish materiallarini qazib olishda, yer ostida injenerlik inshoatlarini qurishda ko‘p qiyinchiliklar tug‘diradi. Yer osti suvlarining fizik xossalariga ularning tiniqligi, rangi, hidi, ta’mi, va temperaturasi kiradi. Bu xususiyatlar kimyoviy tarkibiga, geografik joylashishiga va geologik sharoitiga qarab o‘zgarib turadi. Yer osti suvlari kimyoviy tarkibi bo‘yicha o‘ta murakkab modda bo‘lib, uning tarkibida Mendeleyev jadvalidagi hamma elementlar uchrashi mumkin. Lekin NaCl, Na2SO4 , MgSOt, CaCh kabi tuzlar, kislorod, azot kabi gazlar va organik birikmalar uchraydi. Yer osti suvlari tarkibida erigan tuzlarning umumiy miqdoriga qarab quyidagilarga bo‘linadi: 1. Chuchuk suvlar-1 g/l-gacha 2. Sho‘rroq suvlar-1-10 g/1 3. Sho‘r suvlar-10-50 g/1 4. Namakob suvlar -50 g/1 ko‘p Yer osti suvlarining qattiqligi — ya‘ni suv tarkibida kalsiy va magniy tuzlarining miqdoriga aytiladi va u mg - ekvivalentda o’lchanadi. 1 mg - ekvivalent - 1 litr suvda 20,04 mg Sa va 12,16 mg Mg++- ionlari borligiga aytiladi. 1. Yumshoq suvlar - 3 mg - ekvivalentdan kam. 2. O‘rtacha qattiq - 3-6 mg - ekvivalent. 3. Qattiq - 6-9 mg ekvivalent. 4. Juda qattiq - 9 mg — ekvivalentdan ko‘p. Yer osti suvlarida erigan tuzlarning qurilish materiallarini yemirish xususiyati agressivlik deb ataladi. Betonga nisbatan yer osti suvlarining agressivligi quyidagi turlarga bo‘linadi: Umumiy kislotali agressivlik - vodorod konsentratsiyasi (rN) miqdori bilan baholanadi. Agar rN miqdori qumdagi suvlarda 7 dan, gil tuproqda 5 dan kam bo‘lsa, u agressiv hisoblanadi. Yer osti suvlari gorizontining joylashishiga qarab quyidagi turlarga bo‘linadi: 1. Yuzaki suvlar. 76 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si 2. Grunt suvlar. 3. Qatlamlararo — artezian suvlar. 4. Karst suvlari. 5. Tog‘ jinslari yoriqlaridagi suvlar. Bu suvlar bosimining bor - yo‘qligiga qarab: 1. Bosimsiz suvlar, ya’ni yer osti suvlar yuzasidagi bosim atmosfera bosimiga teng. Bularga yuzaki, grunt karst va yoriqlar orasidagi suvlar kiradi. 2. Bosimli suvlar, ya’ni yer osti suvlari yuzasidagi bosim atmosfera bosimdan ko‘p, bularga artezian suvlari va ba’zida grunt suvlari ham kiradi. 3. Yuzaki suvlar. Atmosferadan tushayotgan qor va yomg‘ir suvlarining zonasida linza ko‘rinishida yoki o‘zidan suv o‘tkazmaydigan muaqqat yupqa qatlamlar ustida to‘planishdan yig‘ilgan suvlarga yuzaki suvlar deyiladi. Miqdori 200 mg/l dan oshsa, portlendsementga, 400 mg/1 bo‘lsa sulfatga chidamli betonlarga agressiv hisoblanadi. 4. Yemiruvchi agressivlik — gidrokarbonat ioni miqdori 0,4-1,5 mg ekviv