SAǴINBAY ÍBRAGIMOV LIRIKASINDA MONOSTIX JANRI

Аннотация

В статье даются сведения о словарном, теоретическом и содержательном аспектах жанра моностиха и исследуется этот жанр в интерпретации моностихов поэта Сагинбая Ибрагимова. Qaraqalpaq ádebiyatı kúnnen-kúnge rawajlanıp, keń qulash jayıp barbaqta. Bir ǵana lirika janrın alıp qarasaq, onda bir qatarlı qosıqlardan baslap, on qatarlı qosıqlarǵa shekem shayırlar tárepinen ájayıp hám qunlı dóretpeler dóretilmekte. Bul maqalamızda biz bir qatarlı qosıqlardı hám teoriyalıq hám mazmunlıq dodalawǵa tartpaqshımız hám tallaw úlgisinde S.Íbragımov monostixların kórip shıǵamız. Eń áwellen monostix janrınıń sózlik maǵanasın kórip shıqsaq, ózbek ilimpazları bolǵan Oraeva D, Quwatova D “Jáhan ádebiyatı terminleriniń qısqasha túsindirme sózligi” kitabında bul terminge tómendegishe táriyp bergen: “Monostix” (gr monos hám stushos- bir qosıq) bir qatardan ibarat qosıq.[1-100] Bul qosıq túri tuwralı XV ásir ingliz ádebiyatshısı Ben Jonson “Qosıq dep tek shayırdıń kóp ya azıraq muǵdardaǵı qatarlardan quralǵan qosıqlardı aytpaydı, joq, bazı waqıtları bir qatarlı qosıq ta joqarı dárejede qosıq bolıwǵa qúdireti jetedi”[2-209] degen bahalı pikirlerin bildirgen. Jáne de túrk alımı N.S.Bonarlınıń pikiride bahalı: “Eski Iran lirikasında nazm birligi misra bolǵan...”, “Misra” tiykarınan arabsha sóz bolıp, esiktiń bir túri degen maǵananı bildiredi.[3- 52] Bul túrdegi qosıq eski dereklerde de ushrasadı. Mısalı M.Qashqarıydıń “Devonu luǵat at turk” miynetinde monostixlardıń dáslepki úlgileri kórinedi.[4-17] Biraq, bul bir qatardan ibarat qosıqtıń poetikalıq túrin anıqlaw júda qiyin( proza ma yakı qosıq pa). Máselen, bunday bir qatarlı qosıq prozada monolog xizmetinde kelip proza sıpatında túsinilse, qosıqlar toplamında yakı dúrkininde kelse qosıq sıpatında túsiniledi. 4 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Ádette bunday “qosıqlar” joqarı rawajlanǵan poetikalıq dástúrge iye ádebiyatlarda ǵana bolıwı múmkin.[5-20] Qosıqtıń bul túri jáhan ádebiyatında da júda az ushrasadı.Rus ádebiyatında tek ǵana Karamzinniń "Uyqlay ber qutlı tań atqansha, qádirdan marqum” hám Bryusovtıń “O, appaq baltırlarıńdı japsań edi” monostixleri belgili boldı. Qaraqalpaq ádebiyatı da qosıqtıń bul kishi formasın shetlep ótken joq. Monostix janrında I.Yusupov, T.Jumamuratov, J.Ízbasqanov hám S.Ibragimovlardıń lirikasında ushıratamız. Monostix shayırdıń oyın eń kishi formada, artıqsha bezew, kelbetliklersiz bir sóz astarında mıń túrli tereń máni jatırǵan bir qatar arqalı jetkerip beriwshı janr. Ózbek ádebiyatshı alımı Q.Yulchiyevtiń pikirinshe “Shayır waqıyalıqqa óz múnásebetin tereń pikir, emotciya hám sadalıq penen bildiredi, nátiyjede qosıqta xarakterlerdiń málim bólegi kórinedi”[4-27] Joqarıdaǵı alımlardıń pikirine kóre monostix dóretiw hárkimniń de qolınan kelmesligine, isenimimiz kámil boladı. Qarqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına óziniń salmaqlı úlesin qosqıp kiyatırǵan S.Ibragimovtiń lirikasınan ájayıp, tereń mánili monostixlerdi ushratamız. Misal ushın onıń tómendegi monostixin alıp qarayıq: Hayalı erkin kúle alatuǵın erkek-baxıtlı erkek.[5-140] Bul monostix ápiwayı sózlerden quralsa da, ózine tereń maǵananı jámley alǵan. Bul qatarlardan biz shańaraq, baxıt, hayallıq baxıt, muhabbat usaǵan sózlerge sinonimligin kóremiz. Shınında da, haqıyqıy erkek óz jubına zıyan jetkizbeydi, xorlamaydı kersinshe onıń baxıtlı júriwine, kózleriniń kúliwine háreket etedi.Bul monostix bir qaraǵanda ápiwayı bir qatarlı prozalıq bir intonaciya menen aytılǵan gápke de uqsap ketedi. Lekin monostix málim bir ólshemge mas keliwi(dawıs,irǵaq, muzika bolıwı kerek) hám semetriyalıq tolıqlıq xarakterine iye bolıw kerek.Ol sonday tereń máni bildirip aforizm dárejesine jetiwi tiyis.Bul monostix bir qaraǵanda prozaǵa uqsaǵanı menen onda lirikaǵa tán irǵaq, intonaciya, muzika bar ekenligin kóremiz. Qosıqtıń bul kishi forması 18 buwınnan ibarat bolıp kelgen. Bul monostix ózinde tereń, astarlı jasırın máni ańlatıp turǵan joq, hár bir zeyinli oqıwshı bir oqıp mánisin túsiniwge boladı lekin shayırdıń sheberligi sonda heshkim qıyalına kelmeytuǵın ápiwayı sózlerden-aq hámmege túsinikli, turmıs shınlıǵın, haqıyqiy muhabbat, erkeklik wazıypa, hayallıq baxıttı bere alǵan. Jáne de onıń tómendegi monostixi bar: Bendeniń kózi toymay, kewline insap kirmeydi.[5-103] Bul monostixta mzine tán mazmun-maǵanaǵa iye. Forması jaqtan júda ıqsham etip jazılǵan, 15 buwınnan quralǵan kishi lirikalıq forma. Bul qatarlar arqalı jámiyetlik hátteki dunyalıq pitpes mashqalanı kóterip shıqqanın bayqaymız. Sebebi, insan jaratılǵalı berli óz nápsi menen gúresip kiyatır, eki ortada urıs usı kúnge shekem tawsılǵan emes yagniy bende hesh waqıt dunyaǵa kózi toymaydı, kózi toymas eken, kewline insapta, jaqsılıqta kire almaydı barqulla ashkózlik, napsiqullıq húkim súre beredi. Usınday dunyalıq haqıyqatlıqtı biz usı qatarlar arqalı bilsek boladı. Bul monostixti da aforizimlik dárejesine jetkersek boladı. Bulardan basqa shayırdıń jáne bir monostixi bar: Aspanǵa qaramasań, aspandı kóre almaysań 5 ILM