MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR NUTQINI RIVOJLANTIRISH VAZIFALARI

Аннотация

Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqi ularning umumiy rivojlanishida muhim o‘rin tutadi. Nutq rivojlanishi bolalarning fikrlash, muloqot va ijtimoiy ko‘nikmalarini shakllantirishda asosiy rol o‘ynaydi. Ushbu maqolada bolalar nutqini rivojlantirish vazifalari va usullari haqida fikr yuritamiz. Kalit so’zlar: maktab, nutq, bolalar, vazifa, rivojlantirish. Maktabgacha yoshdagi bolalar nutqini rivojlantirish “Ilk qadam” Davlat oʼquv dasturida belgilangan bolalarga taʼlim berishda kompetentsiyaviy yondashuvning muhim qismi sanaladi. 6-7 yoshli bolaning umumiy muhim kompetentsiyalari sifatida birinchi navbatda, kommunikativ kompetentsiya, yaʼni muloqot vositalaridan turli vaziyatlarda foydalana bilish koʼnikmasini shakllantirish belgilangan. Demak, tarbiyalanuvchilarning oʼyin, bilish va ijtimoiy kompetentsiyasi qatorida muloqot kompetentsiyasi asosiy oʼrinni egallaydi. Shunday ekan, MTTda har bir taʼlimiy faoliyat mazmunida bolaning nutqini oʼstirish va muloqotchanlik koʼnikmalarini shakllantirish asosiy vazifa hisoblanadi. 1. Nutqiy ko‘nikmalarni rivojlantirish: Bolalarga yangi so‘zlar o‘rgatish, ularni to‘g‘ri talaffuz qilishga o‘rgatish va nutqiy ifodalarni kengaytirish. 2. Muloqot ko‘nikmalarini oshirish: Bolalarni o‘z fikrlarini ifoda etishga, savollar berishga va javob berishga o‘rgatish. 3. Eshitish va tushunish qobiliyatlarini rivojlantirish: Bolalarga turli hikoyalar, ertaklar va qo‘shiqlar orqali eshitish qobiliyatini oshirish. 4. Ijodiy fikrlashni rag‘batlantirish: Bolalarni ijodiy fikrlashga undash, masalan, rasm chizish yoki hikoya yozish orqali. Bola tengdoshiga eng oddiy talablar, iltimoslar bilan murojaat qiladi va tengdoshining harakatiga baho beradi. Besh yoshli bolalar tengdoshlarining hadeb u yoki bu narsani so‘rab, jonga tegishini salbiy baholaydi. Besh yoshga kelib, tengdoshlari bilan muloqotga va ular bilan bolalar jamiyatini vujudga keltiradigan birgalikdagi o‘yinlarga bo‘lgan ehtiyoj keskin ortadi. Bola hayotining beshinchi yiliga kelib, u o‘z tengdoshlari o‘rtasida o‘z o‘rnini anglay boshlaydi. Kommunikativ qo‘nikma rivojlanadi:bola salomlashadi va xayrlashadi, do‘stini ismini aytib chaqiradi, to‘rt-besh yoshlarga kelib – sherigini u o‘ynayotgan rol nomi bilan chaqiradi («hoy, shofyor, arqon g‘ildirakning tagiga tushib ketdi»). Kattalar va tengdoshlar bilan muloqot qilish bolaga o‘zining «men»ini anglash imkonini uch yashar bola nutqini rivojlantirishga oid vazifalar: - bolaning imkon doirasi va undan tashqaridagi nutq vositalari bilan faol muloqotga kirishishi, kattalarning savol va takliflariga javob berishi, o‘z istak xohishlari, hissiyotlari, fikrlarini ifoda qilgan holda tashabbus ko‘rsatib fikr bildirishga intilishini qo‘llab-quvvatlang; - tengdoshlari 41 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si ishlariga qiziqishi, o‘z taassurotlarini ular bilan o‘rtoqlashishni istashi, o‘yin harakatlari, ro‘y berayotgan hodisaga munosabatini nutq bilan ifodalashga qiziqishini rag‘batlantiring; - bolangizning lug‘at zahirasini kishilar, o‘simliklar, oziq-ovqatlar, kiyimboshlar, mebellar, uy hayvonlari, o‘yinchoqlar, narsa-buyum qismlari (ko‘ylak yengi, cho‘ntaklari va yoqasi; mashina eshigi va g‘ildiragi kabilar) nomlari bilan boyitib boring. Gapda so‘zlarni bir-biriga to‘g‘ri bog‘lashni (masalan, «Uyda ketdi» emas, «uyga ketdi», «Kecha boraman» emas, «Bugun boraman») o‘rgatishga alohida e’tibor bering; - bolalarni unli va undosh tovushlarni to‘g‘ri talaff qilishga o‘rgating. Nutq maktabgacha katta yoshdagi bolaning psixologik rivojlanishi hamda dastavval xotirasi, fikrlashi, idrok etishi, hissiyoti va ehtirosini ta’minlaydigan ikkita muhim vositadir. Bolaning aqliy qobiliyatlari rivojlanish darajasining asosiy ko'rsatkichlaridan biri uning nutqining boyligidir, shuning uchun biz, o'qituvchilar uchun maktabgacha yoshdagi bolalarning aqliy va nutq qobiliyatlarini qo'llab-quvvatlash va rivojlantirishni ta'minlash muhimdir. Hozirgi vaqtda Davlat Ta'lim Standartlariga muvofiq "Nutqni rivojlantirish" ta'lim yo'nalishi quyidagilarni o'z ichiga oladi: nutqni muloqot va madaniyat vositasi sifatida egallash; faol so'z boyligini boyitish; izchil, grammatik jihatdan to'g'ri dialogikni rivojlantirish va monolog nutqi; nutq ijodkorligini rivojlantirish; nutqning tovush va intonatsion madaniyatini rivojlantirish, fonematik eshitish; kitob madaniyati, bolalar adabiyoti bilan tanishtirish, tinglash bolalar adabiyotining turli janrlari matnlarini tushunish; uchun zaruriy shart sifatida ovozli analitik-sintetik faoliyatni shakllantirish savodxonlikka o'rgatish. Hozirgi zamonda bolalarda nutqni rivojlantirish dolzarb muammo, maktabgacha yoshdagi bolalar uchun izchil nutqning ahamiyati tufayli. O'qituvchi bolalarni nutq faolligiga rag'batlantirishi kerak, shuningdek, nutqni rivojlantirishga katta e'tibor berish va bolalar nutqini rivojlantirish uchun samarali zamonaviy texnologiyalarni topish muhimdir. Albatta, ta'lim texnologiyasini tanlash bolalarning yoshi, o'qituvchining o'zi va