TARJIMASHUNOSLIK FANI. ILMIY ADABIYOTLARNING TARJIMASI VA “DEVONU LUG’OTIT TURK” ASARINING INGLIZ VA O’ZBEK TILLARIDAGI TARJIMASINING QIYOSIY TAHLILI

Аннотация

This article partially talks about the science of translation studies, the emergence of this science, the process of its entry into Uzbek literature and science, and the Uzbek scientists who contributed to its development. Also, the article talks about achievements and shortcomings in the science of translation, the importance of paying attention to the artistic, scientific and political aspects of the work, untranslatable words or sentences, and Makhmud Kashgari's "Diwan lugat at-Turk" is is cited as an example and the shortcomings of its English translation are shown on the basis of evidence. The author presents the version of the translation that he believes to be correct according to his scientific research. Key words: translation studies, socio-political literature, scientific literature, fiction, folklore, proverb, culture, cultural barrier, cultural nuances, the primary idea in the work. Абстрактный. В данной статье частично говорится о науке перевод ведения, зарождении этой науки, процессе ее проникновения в узбекскую литературу и науку, а также об узбекских ученых, внесших свой вклад в ее развитие. Также в статье говорится о достижениях и недостатках переводческой науки, важности обращения внимания на художественные, научные и политические аспекты произведения, непереводимые слова или предложения, цитируется «Диван лугат ат-Тюрк» Махмуда Кашгари. в качестве примера и на основе фактов показаны недостатки его английского перевода. Автор представляет тот вариант перевода, который он считает правильным согласно своим научным исследованиям. Ключевые слова: перевод ведение, общественно-политическая литература, научная литература, художественная литература, фольклор, пословица, культура, культурный барьер, культурные нюансы, основная мысль в произведении. Sobiq sho’ro va undan oldingi davrlarda, xususan, XIX-XX asrda tarjima asarlarni yaratish borasida ilk qadamlarni o‘zbek yozuvchilaridan Cho‘lpon, G‘afur G‘ulom, Oybek, 81 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Abdulla Qahhor, Mirtemir, Maqsud Shayxzoda, Mirzakalon Ismoiliy, Asqad Muxtor, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Muhammad Ali kabi adib va shoirlarimiz boshlab berdi. Shuningdek badiiy tarjima sohasida M.Osim, N.Alimuhamedov, Sh.Shomuhamedov, K.Qaxxorova, O.Sharopov, Sh.Tolipov, V.Ro‘zimatov, Q.Mirmuhamedov, A.Rashidov, M.Hakimov, I.G‘afurov, M.Mirzoidov, G‘.To‘rabekovlar professional tarjimon sifatida tanilganlar. Mustaqillik yillarida va hozirgi davrda, aksincha, o‘zbek va turkiy tillardagi ijtimoiy-siyosiy, ilmiy va badiiy asarlarni xorijiy tillarga tarjima qilish jarayoni kuchaydi. Buning asosiy sababi tarixda juda ko’plab ma’naviy tahdidlarga uchragan o’zbek va turkiyzabon xalqlarning bebaho ma’naviy merosi hisoblangan badiiy va ilmiy asarlarning qayta tiklangani, arxeologik izlanishlar asosida qaytadan kashf etilgani bo’ldi. Darhaqiqat, milliy istiqlol g‘oyasi va mafkurasi asosida yaratilgan asarlar tarjimalarini ilmiy jihatdan o‘rganish va tadqiq qilish bugungi kun tarjimashunoslik fanining dolzarb vazifalari sirasiga kiradi. O‘zbek tarjimashunosligida ijtimoiy-siyosiy asarlar tarjimasi masalasi bir qator ilmiy ishlarda o‘z aksini topgan. Jumladan, bu sohada o‘zbek tarjimashunoslik maktabining asoschisi hisoblangan G‘. Salomovning “Matn, tarjima va istiloh”1 kitobini va ayni shu sohada yaratilgan maqolalarini misol qilib keltirish mumkin. Bularning barchasi ijtimoiy-siyosiy asarlar tarjimalari muammolari o’zbek tarjimashunosligida ozmi-ko‘pmi tadqiq etilganidan dalolat beradi. G‘.Salomov o‘zining “Matn, tarjima va istiloh” kitobida tarjima jarayoni va tarjima san’atini tadqiq etishning tipologik, mantiqiy va lisoniy aspektlarini tahlil qilib bergan2. Bu asarda narsa va hodisalarning hamjinsligi, mushtarakligi, monandligi, farqi va tafovuti, sog‘lom va nosog‘lom ma’no xususidagi ilmiy tushunchalar tarjima nazariyasi va amaliyotiga tatbiq etiladi. Shu bilan birga, qo‘llanmada tarjima, usul, uslub va tahrir texnikasi hamda mahorati va uni egallash yo‘llari, ilmiy istilohlarni tahlil etish va saralash masalalari muxtasar holda yoritilgan. F. Saidovning “Matn va tarjima” mavzuidagi dissertatsiyasi vorisiylik va istilohot, tarjimada lisoniy me’yor, soddalik va murakkablik mayllari, matn talqini va tarjima, ekvivalentlik va g‘ayrimuqobillik, in’ikos va asliyat qonunining tarjimaga dahldorlik jihatlari, muallif va mutarjim, asliyat bilan tarjimaning o‘zaro nisbati va munosabati, badiiy tarjimadan farqli o‘laroq, ilmiy va ilmiy- publitsistik tarjimaning o‘ziga xosligi, aniqlik va erkinlik, shuningdek, hijjalab o‘girishning zarari, tahlil va tadqiqotda mantiq va tarjima, qayta yaratish san’atida turli lisoniy qatlamlardan foydalanish zarurati hamda shu singari bir talay masalalarni yoritishga bag‘ishlangan. Tarjima nusxa ko‘chirish kabi bir ish bo‘lmay, ijodiy jarayon ekanini, tarjimon esa asl matnni tarjima matnga o‘zgartirish jarayonidagi mohir yozuvchi bo‘lishi kerakligini barcha tarjimonlarga oydindir. Turli da