O‘TKIR HOSHIMOV ASARLARIDA MATN SARLAVHA, MATN SO‘NGGI , INTRAMATN PARSELLYATSIYALARI

Аннотация

В этой статье содержательной структуре текста в произведениях Y.Хашимова относятся определение заголовка, интерпретация его формальных и духовных особенностей, выявление особенностей в хатиме и интра частях текста. Ключевые слова: текст, внутритекст, парсел, заголовок, притяжательный падеж, причастие, дополнение, определитель, падеж, актуализация. So‘zlovchining kommunikativ niyati va emosional munosabatini gapda faol ifodalanishiga to‘ldiruvchi pozisiyasidagi sintaktik bo‘lakning parsellyasiyasini ham alohida o‘rni bor. To‘ldiruvchining kesim va egadan keyin gapdagi muhim konstruktiv bo‘lak ekanligi tilunoslar tomonidan qayd etilgan. Masalan, N.Mahmudov “To‘ldiruvchi gapning ikkinchi darajali bo‘lagi bo‘lsa-da, u gapdagi informasiyaning to‘liq bo‘lishini ta'minlovchi muhim komponentdir. Chunki u, asosan, obyekt munosabatini ifoda etib, gapda go‘yoki ikkinchi predmet markazi sifatida uning eng oddiy modellari tarkibiga ham bevosita kiradi. Hozirgacha bizga ma'lum tillarning birontasi bu obyekt munosabatlarining ifodalanishiga befarq emasligini E. Sepir alohida ta'kidlagan edi. Shu nuqtayi nazaridan, ana shu obyekt munosabatini ifodalash uchun xizmat qiladigan bo‘lak, ya'ni to‘ldiruvchi gapning konstruktiv bo‘lagidir”.1 Faollashuv nuqtayi nazaridan ham to‘ldiruvchi (va hol) alohida mavqega ega. Yoyiq jumlalarda ikkinchi darajali bo‘laklarning kommunikativ o‘rni haqida gapirar ekan A. Nurmonov “Turikiy tillarda gap bo‘laklarning ikki xil o‘rni ko‘rsatiladi” K.M. Abdullaev turikiy tillarda aktuallashga bo‘lakning ya'ni remaning ikki o‘rni borligini: 1) kesimdan oldingi o‘rni 2) gapning oxiri va shunga ko‘ra aktuallashishning ikki darajasi – kuchli va kuchsiz aktuallashish mavjud ekanligini ta'kidlaydi. Ozarbayjon tilida kuchli aktuallashish jumlaning eng oxirida, kuchsiz aktuallashish esa kesimning odida sodir bo‘ladi. Uning ko‘rsatishicha, hamma bo‘laklar shunday ikki darajadagi aktuallashishga ega bo‘ladi. Bu nuqtayi nazardan, o‘zbek tili turkiy tillar sistemasida alohida o‘rin egallaydi.2 1 Mahmuodv N. Funsional va nofunksional to‘ldiruvchilar haqida // O‘zbek tili va adabiyoti – Toshkent. Fan 1981. N1. 2 Haydarov Sh. Badiy matnda parsellyativ konstruksiyalarning qo‘llanishi. Dissertasiya. T:.2010. 76 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Chunki o‘zbek tilida ayrim bo‘laklar (masalan, ega va kesim) aktuallashishning faqat bir darajasiga – kuchli darajasiga ega. Ega aktuallashuvining kuchli darajasi uchun gapning oxirgi o‘rni xarakterli. Hol va to‘ldiruvchilarda bu ikki darajani kuzatish mumkin.3 Chindan ham to‘ldiruvchi kommunikativ sathda bevosita kesim oldidan kelib ham aktuallashishi mumkin. Masalan, Men kecha kutubxonada o‘qidim kitobni shaklidagi to‘ldiruvchi kesimning bevosita oolidida kelib, aktuallashgan mantiqiy urg‘u olgan. Bu gapning Men kecha kutubxona o‘qidim kitobni shaklidagi variantida mazkur to‘ldiruvchi gapning oxirida kelib, yanada kuchli darajada aktuallashgan remani ko‘rsatgan. Ayni to‘ldiruvchi parsellyat sifatida gap tashqariga chiqarilganda esa, ayni aktuallashuv yanada kuchli darajaga ega bo‘ladi. Ya'ni : Men kecha kutubxonada o‘qidim. Kitobni!. Bunda aktuallashtiruvchi vosita sifatida bo‘lakning ayni parsellyativ pozisiyasi bilan bir qatorda o‘ziga xos prosodika ham faol ishtirok etadi. Badiiy matnda to‘ldiruvchilarni parsellyat sifatida jumladan tashqariga chiqarish juda keng kuzatiladi. Bunda alohida jumla maqomidagi to‘ldiruvchi kuchli ta'kid oladi: Masalan, birinchi jangdayoq otib tashlayman! Ikkilangniyam! (O‘. Hoshimov. Tushda kechgan umrlar) Shuni ham aytish joizki To‘ldiruvchilarning har ikki turi ham vositasiz to‘ldiruvchilar ham vositali to‘ldiruvchilar ham asosiy gapdan tashqariga chiqarilishi va ta'kid olishi mumkin. Quyidagi misollar bu holatni dalillaydi. 1) parsellyat vositasiz to‘ldiruvchi shaklida: Og‘ir jinoyat qilish kamaydi.....davomini .....topish (O‘.Hoshimov Tushda kechgan umrlar) Yangi tug‘ilgan buzog‘i bilan.... (O‘.Hoshimov Tushda kechgan umrlar)4 Asosiy gapdagi to‘ldiruvchining eng xarakterli yoki konnkret belgisini to‘ldiruvchi shaklidagi parsellyatda aytish orqali bo‘lakni aktuallashtirish ham badiiy matnda ko‘p uchraydigan usul hisoblanadi. Bunda asosiy gapdagi to‘ldiruvchi bilan parsellyat shaklidagi to‘ldiruvchi izoh, umumiylik, xususiylik munosabatida bo‘ladi. Masalan, Biron narsamas, zo‘r yodgorlik qurliramiz u yerga! – so‘ng qisinibroq dedi:- o‘zim ko‘rmaganman u yerni.Ushbu misoldagi yerni to‘ldiruvchi vazifasida kelgan bo‘lakda umumiylik aniq belgilanmaganlik ma'nosi mavjud. Ana shu mavhum tushuncha parsellyat orqali konkretlashtirilgan. Ayni konstruksiya deparsellyatsiyalansa. U yerni, ya'ni ko‘pincha, badiiy matnda asosiy gapdagi uyushiq to‘ldiruvchilardan birining parsellyat sifatida gapdan tashqariga chiqarilishi kuzatiladi. Masalan, «Otchopar» bozorida eski do‘stimni uchratib qoldim. Matematik... Olim... (O‘. Hoshimov) Parsellyatli konstruksiyasida kechagi niyatini parsellyati aslida bazaviy gapdagi O