ЎЗБЕКИСТОНДА “ҚУЛОҚЛАРНИ СИНФ СИФАТИДА ТУГАТИШ” КАМПАНИЯСИДА ОГПУ ОРГАНЛАРИНИНГ ИШТИРОКИ

Аннотация

Мақолада Ўзбекистонда коллективлаштириш жараёнида совет ҳокимиятининг “қулоқларни синф сифатида тугатиш” сиёсати ва унда ОГПУ органларининг иштироки масаласи таҳлил этилган. ОГПУ органлари томонидан сургун қилинган турли тоифадаги “қулоқ” хўжаликлари миқдори ҳақида маълумотлар келтирилган. Калит сўзлар: совет давлати, ОГПУ, “қулоқларни синф сифатида тугатиш”, қулоқ хўжаликлари, сургун, сургун механизми, махсус посёлкалар, ВКП(б) Ўрта Осиё бюроси. УЧАСТИЕ ОРГАНОВ ОГПУ В КАМПАНИИ «ЛИКВИДАЦИИ КУЛАЧЕСТВА КАК КЛАССА” В УЗБЕКИСТАНЕ Матбобоев Азамат Турсунович Самостоятельный исследователь Андижанского государственного университета Аннотация. В статье анализируется политика советской власти «ликвидация кулачества как класса» в процессе коллективизации в Узбекистане и участие в нем органов ОГПУ. Приведены сведения о количестве «кулацких» хозяйств в различных категорий, высланных органами ОГПУ. Ключевые слова: Советское государство, ОГПУ, «ликвидация кулачества как класса», кулацкие хозяйства, ссылка, механизм ссылки, спецпоселения, Среднеазиатское бюро ВКП(б). PARTICIPATION OF THE OGPU BODIES IN THE CAMPAIGN OF “LIQUIDATION OF THE KULAKS AS A CLASS” IN UZBEKISTAN Matboboev Azamat Tursunovich Independent researcher of Andijan State University Annotation. The article analyzes the policy of the Soviet government "liquidation of the kulaks as a class" in the process of collectivization in Uzbekistan and the participation of the OGPU in it. Information is provided on the number of "kulak" households in various categories expelled by the OGPU. Key words: Soviet state, OGPU, "liquidation of the kulaks as a class", kulak households, exile, mechanism of exile, special settlements, Central Asian Bureau of the All-Union Communist Party (Bolsheviks). Қишлоқ хўжалигини ёппасига коллективлаштириш асосидаги «қулоқ қилиш»нинг стратегияси ва тактикаси ОГПУнинг жазо органлари фаолиятида намоён бўлди ва у компартия ва совет ҳукумати сиёсатини амалга оширишнинг асосий механизмини ташкил қилди. ОГПУ партия-совет органларининг қулоқ қилишга доир қарорларига мувофиқ буйруқлар чиқариб, уни амалга оширишда фавқулодда тезкорлик билан иш олиб борди. 62 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si ОГПУнинг 1930 йил 18 январдаги 775-сонли директивасида мухтор вакилликлар хузурида операцияни амалга ошириш бўйича оператив гуруҳлар тузиш, операциянинг барча масалаларини ўз ичига олган аниқ режасини ишлаб чиқиш ва ОГПУга тақдим этиш, қайси райондан қанча миқдорда қулоқ хўжаликлари ва оқгвардиячи унсурлар сургун қилинишини режада кўрсатиб ўтиш ва уни телеграф орқали марказга юбориш, жойлардаги вазият ва норозилик кўринишларини қаттиқ назорат қилиш, исёнкорлик интилишларини зудлик билан бартараф этиш бўйича кўрсатмалар берилган [1. Б. 150- 151]. 1930 йилнинг 23 январида тегишли жойларга юборилган навбатдаги директивада режани тузишда қайси районга қанча миқдорда қулоқ хўжаликлари сургун қилиниши, уларнинг тоифалари, сургун қилиш тартиби, районлар навбати, темирйўл орқали сургун қилинадиган хўжаликлар жамланадиган пунктлар, ташиш учун керак бўладиган эшелон ва вагонлар миқдори, операцияни ўтказишда зарур бўладиган ОГПУ ва Қизил Армия қўшинлари миқдорини аниқ кўрсатиш ҳақида кўрсатма берилган [2. Б. 87]. 1930 йил 2 февралда ОГПУнинг 44/21 сонли буйруғи чиқди. Унда ВКП(б) ва совет ҳукуматининг «қулоқларни тугатиш» сиёсатини ҳаётга татбиқ этишнинг аниқ дастури ўрин олган ҳамда ОГПУ органларининг вазифалари батафсил белгиланган эди [3. Б. 49- 50]. Қулоқ хўжаликларини оммавий сургун қилиш операцияси 1930 йилнинг март ойида якунланиши керак эди. ОГПУнинг буйруғида аввало биринчи тоифа ҳисобланган «фаол қулоқ унсурлар»га зарба бериш кераклиги алоҳида таъкидланган. СССРнинг асосий ғаллакор районларидан операция давомида қатағон қилиниши мўлжалланган биринчи тоифага мансуб қулоқлар миқдори тахминан 50-60 минг атрофида бўлиши белгиланган [4. Б. 204-205]. Биринчи тоифа бўйича қамоққа олинганлар ОГПУнинг област ва округ бўлимлари қамоқхоналарига ташланган. Улар бўйича тергов ишлари ОГПУ мухтор вакилликлари қошида тузилган оператив учликлар томонидан шошилинч тартибда, судсиз олиб борилди. Қамоққа олинганларнинг асосий қисми концлагерларга юборилди, нисбатан ашаддий деб ҳисобланган қулоқ вакиллари, аксилинқилобий ташкилот ва гуруҳ аъзолари олий жазога – отувга ҳукм қилиндилар. Қамоққа олинган, концлагерларга юборилган ёки олий жазога ҳукм қилинганларнинг оила аъзолари иккинчи тоифа бўйича тугатилган қулоқ хўжаликлари билан бирга мамлакатнинг чекка минтақаларига сургун қилиниши лозим эди. Биринчи тоифадаги қулоқ оилалари мол-мулки ҳам, худди иккинчи ва учинчи тоифадаги қулоқ хўжаликларидаги каби тартибда мусодара қилинди. ОГПУнинг буйруғида маълум бир райондан сургун қилинган қулоқ хўжаликлари мамлакатнинг қайси минтақасига юборилиши ҳам белгиланган. 1930 йилнинг баҳорида Урал, Қозоғистон, Сибир ва Шимолий ўлкага 142 минг қулоқ оиласини сургун қилиш режалаштирилган эди. Айни пайтда иккинчи навбат сургун районлари ҳам белгиланди: Ле