МАКТАБ ЎҚУВЧИЛАРИ УЧУН РЮКЗАКЛАРНИ ЛОЙИҲАЛАШДА МУҲИМ ФАКТОРЛАР ВА ОЛИБ БОРИЛГАН ИЛМИЙ ИЗЛАНИШЛАР ТАҲЛИЛИ

Аннотация

Мақолада ҳозирги кунда мактаб ўқувчилари учун рюкзакларни маҳаллий шароит ҳамда талаблардан келиб чиққан ҳолда такомиллаштириш мақсадида, ҳисобга олиниши лозим бўлган муҳим факторлар ва уларнинг таъсири таҳлил қилинган. Шунингдек, юқори эргономик ҳусусиятга эга рюкзакларни лойиҳалашда олиб борилган илмий изланишлар ва улар томонидан қўлланилган методлар ўрганилди ҳамда, янги турдаги рюкзакларни лойиҳалаш учун асосий хулосалар олинди. ABSTRACT. В статье проанализированы важные факторы, которые следует учитывать и их влияние, чтобы усовершенствовать рюкзаки для школьников с учетом местных условий и требований. Также были изучены научные исследования и методы, используемые при проектировании рюкзаков с высокими эргономическими характеристиками, и получены основные выводы для проектирования новых типов рюкзаков. ABSTRACT. The article analyzes the important factors that should be considered and their impact to improve school backpacks according to local conditions and requirements. It also examines the scientific research and methods used in designing backpacks with high ergonomic characteristics, and draws key conclusions for designing new types of backpacks. Юртимизда чарм маҳсулотидан пойабзал ва чарм-атторлик тайёр маҳсулотлари, шунингдек, импорт ўрнини босувчи маҳсулотлар ишлаб чиқаришдаги мавжуд бўшлиқларни тўлдириш мақсадда мактаб ўқувчилари учун рюкзакларни маҳаллий шароит ва талаблардан келиб чиққан ҳолда эргономик ва хавфсизлик кўрсаткичларини такомиллаштириш орқали замонавий, миллий рюкзакларни лойиҳалаш муҳим аҳамиятга эга ҳисобланади. Ўқувчиларнинг асосий қисми ўқув қуроллари ва китобларни олиб юришда рюкзаклардан фойдаланишини инобатга олган ҳолда, рюкзакларнинг эргономик ва хавфсизлик хусусиятларини яхшилаш ва маҳаллий талабларга мослаштириш мақсадга мувофиқ. Ушбу турдаги рюкзакларни лойиҳалашда мактаб ўқувчилари гавда тузилиши ва ўлчамларини аниқлаш талаб этилади. Оғир ва ноқулай рюкзаклардан узоқ вақт фойдаланиш энди ўсиб бораётган болалар гавда тузилишида ҳамда таянч ҳаракат тизимида нуқсонлар келтириб чиқариши мумкин. Мактаб ўқувчилари учун юкланган рюкзакларнинг оптимал вазни ҳозирги кунга қадар мунозарали мавзу бўлиб, бу бўйича кўплаб олимлар томонидан изланишлар олиб борилган. Bracley H, Stevenson J, Chow D.H.K, каби тадқиқотчилар юкланган рюкзак вазни ўқувчи тана вазнининг 10-15 % ини ташкил этиши лозимлигини билдирган [1] [2]. 109 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si Mackenzie W.G юкланган рюкзак вазни ўқувчи тана вазнинг 15-20 % ини ташкил этиши елка оғриғига сабаб бўлишини аниқлаган бўлиб, Alwiah.Sh ўз илмий тадқиқотида ўқувчиларнинг узоқ вақт давомида ўз тана вазнининг 15-20 % ини ташкил этадиган рюкзакларни кўтариб юриши гавданинг юқори қисми оғишига олиб келишини аниқлаган [3] [4]. Шунингдек, мактаб ўқувчилари учун рюкзакларни лойиҳалашда, тана елка қисмининг кўриниши ва елка баландлиги турларини инобатга олиш муҳим ҳисобланади. Ўқувчилар орасида гавда қоматлари шакллари ва бунда турли нуқсонларни рюкзаклар, уларнинг констркуцияси ва вазнига боғлиқ равишда юзага келиш омилларини аниқлаш мақсадга мувофиқ (1 расм). 1-расм. Одам гавдаси қоматининг кўринишлари. (нормал, букчайган, кеккайган) Mackenzie W.G ва жамоси ўз илмий изланишлари ҳисоботида эргономик жиҳатдан қулай бўлган, юкламани ўқувчи гавдасига баланслаштириб, турли зарарли омиллар ҳавфини камайтириш имконини берадиган рюкзакларни лойиҳалашда USD (User Centered Design) методидан фойдаланишни таклиф этади [5]. USD методида рюкзаклар ўқувчиларнинг талабларини (кунлик юкламалари, гавда тузилиши, тана вазни, талаб этилган фойдали ҳажм) инобатга олган ҳолда лойиҳалашдан иборат. Ушбу методда рюкзакларни лойиҳалашда соҳа мутахасисслари билан бир қаторда фойдаланувчилар ҳам иштирок этади ва рюкзакдан фойдаланиш цикллларига адоҳида эътибор берилади. USD методининг дастлабки босқичида фойдаланувчилар эхтиёж ва талаблари аниқланади ва рюкзаклар ушбу талаблар асосида лойиҳаланади. Кейинги босқичда лойиҳаланган рюкзак синов наъмунаси тайёрланади ҳамда истеъмолчиларга топширилади. Amiri, M., Dezfooli, M. S., & Mortezaei, S. R. каби тадқиқотчилар томонидан UCD (User Centred Design) методидан фойдаланган ҳолда эргономик рюкзакларни лойиҳалаш бўйича тадқиқот олиб борилиб, конструктив ечимлар таклиф этилган [6]. Ушбу тажрибанинг дастлабки босқичида, 120 та етти ёшдан тўққиз ёшгача бўлган бошланғич синф ўқувчилари танлаб олиниб, уларнинг рюкзакларга бўлган таклиф ва эътирозлари асосида эргономик ҳусусият ва стандартларни инобатга олган ҳолда биринчи наъмуна тайёрланди (2-расм). 110 ILM-FAN VA INNOVATSIYA ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/si а б c д 2-расм. Дастлабки таклиф этилган рюкзак конструкцияси. Ушбу таклиф этилган дизайннинг яна бир янгилиги юмшоқ ўриндиқ рюкзак орқа томонига бириктирилган бўлиб, бу ўқувчилар ўтирганида қулайлик яратиши кўзда тутилган (2-расм с,д). Таклиф этилган наъмуна қулайлигини аниқлаш мақсадида функсионаллик ва эргономик тестлар ўтказилди ва ўқувчилар томони